Rękawice ochronne to najczęściej wydawany środek ochrony indywidualnej w firmach, a jednocześnie ten, przy którym pracodawcy popełniają najwięcej błędów. Kupuje się jedną paczkę uniwersalnych rękawic dla wszystkich, a potem okazuje się, że nie chronią ani przed nożem, ani przed rozpuszczalnikiem. W tym poradniku wyjaśniamy, jak czytać normy EN 388, EN ISO 374, EN 407 i EN 511 oraz jak dobrać rękawice ochronne do rzeczywistych zagrożeń na stanowisku.
Rękawice ochronne – obowiązki pracodawcy i podstawa prawna
Zgodnie z art. 2376 Kodeksu pracy pracodawca jest obowiązany dostarczać pracownikowi nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych czynników w środowisku pracy. Musi też poinformować pracownika o sposobach posługiwania się tymi środkami. Rękawice ochronne są takim środkiem, jeśli chronią przed konkretnym zagrożeniem: przecięciem, chemikaliami, wysoką lub niską temperaturą, czynnikami biologicznymi czy prądem.
Środki ochrony indywidualnej muszą spełniać wymagania dotyczące oceny zgodności, czyli w praktyce przepisy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/425. Wytyczne dotyczące stosowania środków ochrony indywidualnej znajdują się także w załączniku do rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Ponadto art. 2378 KP zabrania dopuszczenia pracownika do pracy bez środków ochrony przewidzianych na danym stanowisku.
Kategorie rękawic według rozporządzenia 2016/425
Rozporządzenie dzieli środki ochrony indywidualnej na trzy kategorie ryzyka. Od kategorii zależy sposób oceny zgodności i to, czego możesz wymagać od dostawcy.
- Kategoria I – ryzyko minimalne, np. powierzchowne urazy mechaniczne, kontakt z łagodnymi środkami czystości. Producent sam deklaruje zgodność.
- Kategoria II – ryzyka pośrednie, które nie mieszczą się w kategorii I ani III, np. większość rękawic mechanicznych. Wymagane badanie typu przez jednostkę notyfikowaną.
- Kategoria III – ryzyka mogące powodować bardzo poważne skutki, takie jak śmierć lub nieodwracalny uszczerbek na zdrowiu, np. substancje niebezpieczne, czynniki biologiczne, prąd. Oprócz badania typu wymagany jest nadzór nad produkcją, a przy oznaczeniu CE pojawia się numer jednostki notyfikowanej.
Każda para rękawic powinna mieć oznakowanie CE, nazwę producenta, oznaczenie modelu i rozmiaru, piktogramy norm z poziomami ochrony oraz instrukcję użytkowania w języku polskim. Ogólne wymagania dla rękawic (np. ergonomia, rozmiary, nieszkodliwość materiału) określa norma EN ISO 21420.
Norma EN 388 – rękawice chroniące przed zagrożeniami mechanicznymi
EN 388 to najpopularniejsza norma dla rękawic roboczych w magazynach, na budowach, w produkcji i warsztatach. Pod piktogramem młotka znajduje się kod złożony z cyfr i liter. Każda pozycja oznacza inny parametr:
- Odporność na ścieranie – poziom od 0 do 4.
- Odporność na przecięcie (test Coupe) – poziom od 0 do 5 lub X, gdy test nie był wykonany lub nie miał zastosowania.
- Odporność na rozdzieranie – poziom od 0 do 4.
- Odporność na przekłucie – poziom od 0 do 4.
- Odporność na przecięcie wg EN ISO 13997 (test TDM) – litera od A do F. Ten wynik jest bardziej miarodajny dla materiałów wysokowytrzymałych.
- Ochrona przed uderzeniem – litera P, jeśli rękawica przeszła test (opcjonalnie).
Przykład: oznaczenie 4X43D oznacza najwyższą odporność na ścieranie, brak miarodajnego testu Coupe, poziom 4 rozdzierania, poziom 3 przekłucia i poziom D odporności na przecięcie w teście TDM. Przy pracy z blachą, szkłem czy nożami zwracaj uwagę przede wszystkim na literę odporności na przecięcie.
Norma EN ISO 374 – rękawice chemoodporne i ochrona przed mikroorganizmami
Rękawice chroniące przed chemikaliami oznacza się piktogramem kolby. Norma EN ISO 374-1 dzieli je na trzy typy, zależnie od liczby substancji testowych i czasu przebicia:
- Typ A – ochrona przed co najmniej 6 substancjami testowymi, każda z czasem przebicia minimum 30 minut.
- Typ B – ochrona przed co najmniej 3 substancjami, każda minimum 30 minut.
- Typ C – ochrona przed co najmniej 1 substancją z czasem przebicia minimum 10 minut.
Pod piktogramem znajdują się litery oznaczające konkretne substancje, przed którymi rękawica była testowana. To kluczowa informacja: rękawica typu A nie chroni przed wszystkimi chemikaliami, tylko przed tymi, które wskazano. Dlatego dobór zawsze zaczynaj od sekcji 8 karty charakterystyki substancji, w której producent podaje zalecany materiał rękawic i czas przebicia. Jak czytać ten dokument, opisujemy w artykule karta charakterystyki SDS.
Norma EN ISO 374-5 dotyczy ochrony przed mikroorganizmami (bakterie i grzyby). Jeśli rękawica przeszła dodatkowy test na wirusy, pod piktogramem zagrożenia biologicznego pojawia się napis VIRUS. Ma to znaczenie w służbie zdrowia, laboratoriach, gabinetach kosmetycznych i firmach sprzątających.
W laboratoriach dobór rękawic warto opisać w instrukcji stanowiskowej. Gotowy punkt wyjścia to instrukcję BHP przy pracach w laboratoriach chemicznych. Pamiętaj też, że źle dobrane rękawice chemiczne to jedna z głównych przyczyn, dla których pojawiają się dermatozy zawodowe.
Norma EN 407 – rękawice chroniące przed ciepłem i ogniem
Piktogram płomienia oznacza ochronę przed zagrożeniami termicznymi. Kod składa się z sześciu pozycji, a każda ma poziom od 0 do 4 lub X:
- Zachowanie się materiału podczas palenia.
- Odporność na ciepło kontaktowe.
- Odporność na ciepło konwekcyjne.
- Odporność na ciepło promieniowania.
- Odporność na małe rozpryski stopionego metalu.
- Odporność na duże ilości stopionego metalu.
Rękawice termiczne stosuje się m.in. w hutach, odlewniach, piekarniach, przy piecach i w kuchniach przemysłowych. Przy spawaniu obowiązuje dodatkowo norma EN 12477, która dzieli rękawice spawalnicze na typ A (większa odporność, mniejsza zręczność) i typ B (większa zręczność, np. przy spawaniu TIG). Wymagania wobec spawacza warto ująć w dokumentacji, na przykład taka instrukcja BHP przy spawaniu elektrycznym wskazuje, jakie środki ochrony są obowiązkowe.
Norma EN 511 – rękawice chroniące przed zimnem
Piktogram płatka śniegu i trzy cyfry oznaczają kolejno: odporność na zimno konwekcyjne (0-4), odporność na zimno kontaktowe (0-5) oraz nieprzepuszczalność wody (0 lub 1). Rękawice z EN 511 są niezbędne w chłodniach, mroźniach, przy pracach zimą na zewnątrz i przy kontakcie z zamrożonym towarem. Więcej o obowiązkach pracodawcy w takich warunkach przeczytasz w artykule o pracy w niskich temperaturach.
Jak dobrać rękawice ochronne do stanowiska pracy
Dobór rękawic powinien wynikać z oceny ryzyka zawodowego, a nie z oferty hurtowni. Sprawdzona procedura wygląda tak:
- Zidentyfikuj zagrożenia na stanowisku na podstawie oceny ryzyka: mechaniczne, chemiczne, termiczne, biologiczne, elektryczne.
- Określ wymagany poziom ochrony, np. poziom odporności na przecięcie, typ rękawicy chemicznej i konkretne substancje.
- Sprawdź kartę charakterystyki każdej substancji chemicznej, z którą pracownik ma kontakt.
- Uwzględnij komfort i precyzję pracy. Rękawica o najwyższych parametrach, w której nie da się pracować, będzie zdejmowana.
- Dobierz rozmiar do dłoni pracownika. Za duże rękawice zwiększają ryzyko wciągnięcia przez maszynę.
- Przetestuj z pracownikami 2-3 modele przed zakupem większej partii.
Pamiętaj o jednym wyjątku: przy maszynach z wirującymi elementami (wiertarki stołowe, tokarki) rękawice mogą stanowić zagrożenie, bo zwiększają ryzyko wciągnięcia dłoni. Instrukcja stanowiskowa powinna wtedy jasno określać, kiedy rękawic nie wolno używać.
Ewidencja, wymiana i dokumentacja rękawic ochronnych
Inspektor podczas kontroli PIP sprawdzi nie tylko, czy pracownik ma rękawice, ale też czy pracodawca potrafi wykazać ich wydanie i dobór. Warto mieć:
- Tabelę przydziału środków ochrony indywidualnej z rodzajem rękawic dla każdego stanowiska.
- Imienną ewidencję wydań, np. indywidualna karta odzieży i środków ochrony indywidualnej.
- Wewnętrzne zasady stosowania ŚOI, które możesz wprowadzić jako zarządzenie w sprawie stosowania środków ochrony indywidualnej.
- Dokumentację wymiany rękawic zużytych lub uszkodzonych przed terminem, np. protokół przedwczesnego zużycia odzieży roboczej i środków ochrony indywidualnej.
Rękawice jednorazowe wydaje się na bieżąco, ale rękawice wielokrotnego użytku powinny być wymieniane po utracie właściwości ochronnych, a rękawice chemiczne zgodnie z czasem przebicia podanym przez producenta. Szerzej o całym systemie piszemy w poradniku o doborze, ewidencji i wymianie środków ochrony indywidualnej.
Kary za brak lub niewłaściwe rękawice ochronne
Niezapewnienie pracownikom właściwych środków ochrony indywidualnej to naruszenie przepisów BHP. Inspektor pracy może nałożyć mandat od 1000 do 2000 zł, a w przypadku ukarania co najmniej dwukrotnie za podobne wykroczenie w ciągu dwóch lat do 5000 zł. Sąd może orzec grzywnę od 1000 do 30 000 zł na podstawie art. 283 § 1 KP. Jeśli brak ochrony prowadzi do wypadku, w grę wchodzi także odpowiedzialność karna z art. 220 Kodeksu karnego.
Podsumowanie
Rękawice ochronne dobiera się do konkretnego zagrożenia, a oznaczenia norm EN 388, EN ISO 374, EN 407 i EN 511 mówią dokładnie, przed czym i w jakim stopniu chronią. Najważniejsze jest powiązanie wyboru z oceną ryzyka i kartami charakterystyki, a następnie udokumentowanie przydziału i wymiany. Dzięki temu pracownik jest naprawdę chroniony, a firma jest przygotowana do kontroli.
Uporządkuj dokumentację ŚOI z bhpomocnik.pl
W sklepie bhpomocnik.pl znajdziesz gotowe wzory dokumentów do ewidencji środków ochrony indywidualnej, instrukcje BHP dla stanowisk i oceny ryzyka zawodowego dla setek zawodów. Pobierz potrzebne dokumenty i wprowadź je w firmie jeszcze dziś.