Poślizgnięcia, potknięcia, upadki przedmiotów na stopy i przebicia podeszwy to jedne z najczęstszych przyczyn wypadków przy pracy. Mimo to obuwie robocze i ochronne bywa traktowane po macoszemu: pracownicy chodzą we własnych butach sportowych, a pracodawca kupuje najtańszy model bez sprawdzenia oznaczeń. Wyjaśniamy, czym różni się obuwie robocze od ochronnego, co oznaczają klasy S1, S2 i S3 według norm EN ISO 20345 i EN ISO 20347 oraz jakie obowiązki ma w tym zakresie pracodawca.
Obuwie robocze a obuwie ochronne – obowiązki pracodawcy
Kodeks pracy rozróżnia dwie kategorie obuwia, a od tej różnicy zależą obowiązki pracodawcy i możliwość wypłaty ekwiwalentu.
Obuwie robocze (art. 2377 KP) pracodawca dostarcza nieodpłatnie, jeżeli obuwie własne pracownika może ulec zniszczeniu lub znacznemu zabrudzeniu, a także ze względu na wymagania technologiczne, sanitarne lub bezpieczeństwa i higieny pracy. Na określonych stanowiskach pracodawca może ustalić, że pracownik używa własnego obuwia roboczego za wypłatą ekwiwalentu pieniężnego.
Obuwie ochronne jest środkiem ochrony indywidualnej w rozumieniu art. 2376 KP. Chroni przed konkretnym zagrożeniem, np. uderzeniem, zgnieceniem, przebiciem, poślizgiem czy elektrycznością statyczną. Pracodawca musi je dostarczyć nieodpłatnie i nie może zastąpić go ekwiwalentem. Obuwie ochronne musi spełniać wymagania rozporządzenia (UE) 2016/425 i mieć oznakowanie CE.
Zakaz dopuszczenia do pracy bez właściwego obuwia
Art. 2378 KP stanowi, że pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego przewidzianych do stosowania na danym stanowisku. Jeżeli pracownik przyjdzie w trampkach na halę, na której wymagane jest obuwie S3, przełożony ma obowiązek odsunąć go od pracy. Pracodawca odpowiada też za pranie, konserwację, naprawę i odpylanie odzieży i obuwia (art. 2379 KP).
Normy obuwia: EN ISO 20345, EN ISO 20346 i EN ISO 20347
Obuwie do pracy dzieli się według rodzaju ochrony palców. Rozróżnienie jest proste i warto je znać przy zakupach:
- EN ISO 20345 – obuwie bezpieczne z podnoskiem odpornym na uderzenie o energii 200 J. To najczęściej wybierana grupa w przemyśle, magazynach i na budowach. Oznaczenia klas zaczynają się od litery S.
- EN ISO 20346 – obuwie ochronne z podnoskiem o odporności 100 J. Spotykane rzadziej, oznaczenia zaczynają się od litery P.
- EN ISO 20347 – obuwie zawodowe bez podnoska ochronnego. Stosowane tam, gdzie nie ma ryzyka urazów palców, ale potrzebne są inne właściwości, np. antypoślizgowość czy antystatyczność. Oznaczenia klas zaczynają się od litery O.
W 2022 roku opublikowano nowe wydanie normy EN ISO 20345, które zmieniło część wymagań, m.in. dotyczących odporności na poślizg i wkładek antyprzebiciowych. W obrocie wciąż jest dużo obuwia certyfikowanego według starszej wersji, dlatego przy zakupie zawsze sprawdzaj deklarację zgodności i instrukcję producenta.
Klasy obuwia S1, S2, S3 – co oznaczają
Klasy obuwia bezpiecznego budowane są warstwowo: każda wyższa klasa zawiera wymagania poprzedniej i dodaje kolejne.
- SB – wymagania podstawowe, w tym podnosek 200 J.
- S1 – SB oraz zamknięta pięta, właściwości antystatyczne i absorpcja energii w części piętowej. Dobre do suchych pomieszczeń, np. magazynów i hal produkcyjnych.
- S2 – S1 oraz ograniczona przepuszczalność i nasiąkliwość wierzchu wodą. Sprawdza się tam, gdzie zdarza się wilgoć lub mycie posadzek.
- S3 – S2 oraz odporność podeszwy na przebicie i podeszwa z rzeźbieniem. Standard na budowach, w pracach zewnętrznych i wszędzie tam, gdzie leżą gwoździe, ostre odpady czy złom.
Nowsza wersja normy wprowadziła też klasy S6 i S7, które odpowiadają klasom S2 i S3 z dodatkową wodoodpornością całego obuwia. Spotkasz również oznaczenia z literą P, np. S1P, czyli S1 z wkładką odporną na przebicie.
Dodatkowe oznaczenia obuwia ochronnego
Poza klasą obuwie może mieć dodatkowe symbole, które warto dopasować do warunków pracy:
- SR – podwyższona odporność na poślizg (badanie na podłożu z glicerolem).
- HRO – podeszwa odporna na kontakt z gorącym podłożem.
- CI – izolacja spodu od zimna, HI – izolacja od ciepła.
- WR – wodoodporność całego obuwia.
- M – ochrona śródstopia, AN – ochrona kostki.
- ESD – obuwie odprowadzające ładunki elektrostatyczne, wymagane m.in. przy produkcji elektroniki (badane według odrębnej normy dotyczącej elektryczności statycznej).
Jak dobrać obuwie do stanowiska pracy
Podobnie jak inne środki ochrony, obuwie dobiera się na podstawie oceny ryzyka zawodowego. Przykładowo w ocenie ryzyka zawodowego dla magazyniera pojawiają się zagrożenia upadkiem przedmiotów, przejechaniem stopy przez wózek paletowy i poślizgnięciem, co zwykle uzasadnia obuwie S1 lub S1P z oznaczeniem SR. Z kolei ocena ryzyka zawodowego dla robotnika budowlanego wskazuje m.in. na ryzyko nadepnięcia na ostre przedmioty, dlatego na budowie standardem jest S3.
- Przeanalizuj zagrożenia: upadek przedmiotów, przebicie, poślizg, wilgoć, temperatura, chemikalia, elektryczność statyczna.
- Określ klasę i dodatkowe oznaczenia dla każdego stanowiska.
- Uwzględnij warunki: praca na zewnątrz zimą, mokre posadzki, długie stanie, częste chodzenie po schodach.
- Zadbaj o ergonomię: masę buta, szerokość, wkładki. Niewygodne obuwie pracownicy będą zdejmować.
- Zapisz ustalenia w tabeli przydziału środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego.
Więcej o tworzeniu takiej tabeli piszemy w artykule o odzieży roboczej i tabeli przydziału. Specyfikę pracy w magazynach opisujemy w poradniku BHP w magazynie.
Ewidencja, okres użytkowania i ekwiwalent
Przepisy nie określają jednego okresu użytkowania obuwia. Pracodawca ustala go sam w tabeli przydziału, biorąc pod uwagę intensywność pracy i warunki. W praktyce obuwie robocze przydziela się często na 12 miesięcy, ale obuwie ochronne trzeba wymienić zawsze wtedy, gdy utraci właściwości ochronne, np. po uderzeniu w podnosek, przebiciu podeszwy czy rozklejeniu.
- Wydanie obuwia odnotuj w indywidualnej karcie odzieży i środków ochrony indywidualnej, z datą i podpisem pracownika.
- Jeżeli pozwalasz na używanie własnego obuwia roboczego, przygotuj wykaz ekwiwalentu pieniężnego za używanie własnej odzieży i obuwia roboczego. Ekwiwalent nie dotyczy obuwia ochronnego.
- Ustal zasady czyszczenia i konserwacji. Zasady rozliczania kosztów prania odzieży opisujemy w artykule o ekwiwalencie za pranie odzieży roboczej.
Pełny system wydawania i rozliczania ŚOI opisaliśmy w poradniku o środkach ochrony indywidualnej.
Kary i konsekwencje braku obuwia ochronnego
Za niezapewnienie obuwia roboczego lub ochronnego i dopuszczenie pracownika do pracy bez niego inspektor PIP może nałożyć mandat od 1000 do 2000 zł, a w przypadku recydywy do 5000 zł. Sąd może orzec grzywnę od 1000 do 30 000 zł (art. 283 § 1 KP). Jeżeli pracownik dozna urazu stopy, a pracodawca nie zapewnił właściwego obuwia, będzie to istotny element ustaleń zespołu powypadkowego. O obowiązkach w takiej sytuacji piszemy w artykule o postępowaniu po wypadku przy pracy.
Obowiązek dotyczy też pracownika. Zgodnie z art. 211 KP pracownik musi stosować środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze zgodnie z ich przeznaczeniem. Odmowa noszenia obuwia ochronnego może skutkować karą porządkową.
Obuwie w szczególnych warunkach pracy
Niektóre stanowiska wymagają obuwia o właściwościach wykraczających poza standardowe klasy. Warto o nich pamiętać przy aktualizacji tabeli przydziału:
- Prace elektryczne – przy pracach pod napięciem stosuje się obuwie elektroizolacyjne, badane według odrębnych norm. Obuwie antystatyczne nie chroni przed porażeniem.
- Chłodnie i prace zimą – obuwie z izolacją od zimna (CI) i podeszwą zachowującą przyczepność na lodzie.
- Huty, odlewnie, asfaltowanie – podeszwa HRO i izolacja od ciepła (HI).
- Zakłady spożywcze i myjnie – obuwie łatwe do mycia, wodoodporne, z podwyższoną odpornością na poślizg i na tłuszcze.
- Kontakt z chemikaliami – obuwie lub kalosze odporne na określone substancje, dobrane na podstawie karty charakterystyki.
W każdym z tych przypadków decyzję warto skonsultować ze służbą BHP i dostawcą, a wybrany model wpisać do dokumentacji stanowiska.
Podsumowanie
Obuwie robocze chroni przed zabrudzeniem i zniszczeniem butów, a obuwie ochronne przed konkretnymi zagrożeniami i jest środkiem ochrony indywidualnej, którego nie zastąpi ekwiwalent. Klasy S1, S2 i S3 według EN ISO 20345 różnią się ochroną przed wodą i przebiciem, a dodatkowe oznaczenia, takie jak SR czy ESD, pozwalają dopasować but do warunków. Podstawą doboru jest ocena ryzyka, a podstawą bezpieczeństwa przy kontroli – aktualna tabela przydziału i ewidencja wydań.
Gotowe dokumenty BHP w sklepie bhpomocnik.pl
Na bhpomocnik.pl znajdziesz wzory kart ewidencji odzieży i ŚOI, wykazy ekwiwalentu, instrukcje BHP oraz oceny ryzyka zawodowego dla setek stanowisk. Pobierz dokumenty dopasowane do swojej firmy i miej porządek w obuwiu roboczym i ochronnym.