Odprysk metalu przy szlifowaniu, kropla żrącej cieczy w laboratorium, promieniowanie łuku spawalniczego – oko nie ma drugiej szansy. Ochrona oczu w pracy to obowiązek pracodawcy wynikający wprost z Kodeksu pracy, a wybór między okularami, goglami i przyłbicą nie może być przypadkowy. W tym poradniku wyjaśniamy, jak czytać oznaczenia według normy EN 166, jak dobrać ochronę oczu i twarzy do zagrożeń na stanowisku oraz jakie kary grożą za dopuszczenie pracownika do pracy bez wymaganych środków ochrony.
Ochrona oczu w pracy – podstawa prawna i obowiązki pracodawcy
Okulary ochronne, gogle i przyłbice to środki ochrony indywidualnej (ŚOI). Zgodnie z art. 237⁶ Kodeksu pracy pracodawca musi dostarczać pracownikowi nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych czynników występujących w środowisku pracy oraz informować go o sposobach posługiwania się nimi. Środki te muszą spełniać wymagania dotyczące oceny zgodności, czyli mieć oznakowanie CE i deklarację zgodności zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2016/425.
Na tym obowiązki się nie kończą. Pracodawca ustala rodzaje ŚOI niezbędnych na poszczególnych stanowiskach (art. 237⁸ KP), a art. 237⁹ KP zakazuje dopuszczenia pracownika do pracy bez środków ochrony przewidzianych dla danego stanowiska. Pracodawca odpowiada też za to, by środki ochrony zachowywały właściwości ochronne i użytkowe, czyli były czyszczone, konserwowane i wymieniane.
Podstawą doboru ochrony oczu i twarzy jest ocena ryzyka i ewidencja środków ochrony indywidualnej. To z niej wynika, przed czym trzeba chronić pracownika: odpryskami, pyłem, chemikaliami, promieniowaniem czy gorącym metalem.
Zagrożenia dla oczu i twarzy na stanowiskach pracy
Najczęstsze zagrożenia, przy których ochrona oczu jest niezbędna, to:
- czynniki mechaniczne – odpryski i wióry przy szlifowaniu, cięciu, wierceniu i toczeniu,
- pyły – grube i drobne, np. przy pracach budowlanych, stolarskich i w rolnictwie,
- czynniki chemiczne – rozpryski cieczy żrących, rozpuszczalników i środków czyszczących,
- promieniowanie optyczne – nadfiolet i podczerwień przy spawaniu, cięciu gazowym i w hutnictwie,
- gorące ciała stałe i stopiony metal – odlewnie, spawalnie, kuźnie,
- łuk elektryczny zwarcia – prace przy urządzeniach elektroenergetycznych.
Norma EN 166 – jak czytać oznaczenia okularów i gogli
Podstawową normą dla ochrony oczu w Europie jest EN 166 „Ochrona indywidualna oczu – Wymagania”. Oznaczenia znajdziesz osobno na oprawie i na szybie (okularze). Na rynku pojawia się też nowsza seria norm EN ISO 16321, dlatego na części produktów zobaczysz oba systemy oznaczeń. Zasada pozostaje ta sama: oznaczenie mówi, przed czym chroni sprzęt.
Odporność mechaniczna: S, F, B, A
Litery oznaczają, jak silne uderzenie wytrzyma sprzęt:
- S – podwyższona wytrzymałość mechaniczna (podstawowy poziom),
- F – uderzenie cząstką o niskiej energii, prędkość 45 m/s – poziom dostępny dla okularów,
- B – uderzenie o średniej energii, 120 m/s – gogle i osłony twarzy,
- A – uderzenie o wysokiej energii, 190 m/s – wyłącznie osłony twarzy (przyłbice).
Litera T dopisana po F, B lub A oznacza, że odporność na uderzenia potwierdzono także w skrajnych temperaturach (od -5 do +55°C). Jeżeli oprawa i szyba mają różne oznaczenia, cały sprzęt chroni na niższym z tych poziomów.
Klasy optyczne 1, 2, 3
Klasa optyczna określa jakość widzenia przez szybę i zalecany czas noszenia. Klasa 1 nadaje się do pracy ciągłej, klasa 2 do pracy przerywanej, a klasa 3 tylko do sporadycznego użycia. Pracownik, który nosi okulary przez całą zmianę, powinien dostać sprzęt w klasie optycznej 1, bo słabsza optyka męczy wzrok i zniechęca do noszenia ochrony.
Symbole zastosowania i dodatkowe oznaczenia
- 3 – krople i rozpryski cieczy (gogle, osłony twarzy),
- 4 – duże cząstki pyłu,
- 5 – gazy i drobne cząstki pyłu,
- 8 – łuk elektryczny zwarcia,
- 9 – stopiony metal i gorące ciała stałe,
- K – odporność na uszkodzenia powierzchni drobnymi cząstkami (zarysowania),
- N – odporność na zaparowanie.
Okulary, gogle czy przyłbica – dobór do zagrożenia
Każdy z trzech typów sprzętu ma inne zastosowanie. Właściwy wybór zależy od rodzaju zagrożenia i tego, czy trzeba chronić tylko oczy, czy całą twarz.
- Okulary ochronne z osłonami bocznymi – odpryski o niskiej energii (F), praca w warsztacie, montaż, prace porządkowe. Nie chronią przed cieczami i drobnym pyłem.
- Gogle – szczelnie przylegają do twarzy, chronią przed rozpryskami cieczy (3), pyłem (4, 5) i odpryskami o średniej energii (B). Standard w laboratorium, przy pracy z chemikaliami i na zapylonych stanowiskach.
- Przyłbice (osłony twarzy) – chronią oczy i całą twarz, także przed odpryskami o wysokiej energii (A), gorącym metalem (9) i łukiem elektrycznym (8). Stosowane przy szlifierkach kątowych, w odlewniach i przy pracach elektrycznych, często w połączeniu z okularami lub goglami.
Przykład: przy szlifowaniu metalu szlifierką kątową same okulary F mogą nie wystarczyć. Dlatego w ocenie ryzyka zawodowego szlifierza metali warto przeanalizować użycie przyłbicy z odpornością B lub A. W laboratorium podstawą są gogle chemiczne z symbolem 3, co uwzględnia ocena ryzyka zawodowego laboranta chemicznego oraz instrukcja BHP dla laboratorium chemicznego.
Ochrona oczu często współpracuje z innymi środkami. Przy pracach pylących gogle muszą dobrze współgrać z półmaską, o czym piszemy w artykule ochrona dróg oddechowych w pracy – maski FFP, półmaski i filtry.
Ochrona oczu przy spawaniu – filtry EN 169, EN 175 i EN 379
Spawanie i cięcie gazowe to szczególny przypadek, bo oprócz odprysków pojawia się intensywne promieniowanie UV, światło widzialne i podczerwień. Dlatego obowiązują dodatkowe normy:
- EN 169 – filtry spawalnicze o stałym stopniu zaciemnienia,
- EN 379 – automatyczne filtry spawalnicze (samościemniające),
- EN 175 – przyłbice i tarcze spawalnicze, czyli sprzęt chroniący oczy i twarz podczas spawania.
Stopień zaciemnienia filtra dobiera się do metody spawania i natężenia prądu, a przy spawaniu gazowym do przepływu gazu. Szczegóły warto zawrzeć w instrukcji stanowiskowej, np. w instrukcji BHP przy spawaniu gazowym. Pamiętaj też o osobach pracujących obok spawacza. Promieniowanie łuku zagraża także pracownikom pomocniczym, dlatego stanowisko spawalnicze trzeba osłonić ekranami. Więcej o tym zagadnieniu w artykule BHP przy spawaniu – uprawnienia, dymy i ochrona pracowników.
Okulary korekcyjne a okulary ochronne
Pracownik noszący okulary korekcyjne nie jest chroniony przed odpryskami, bo zwykłe szkła nie spełniają wymagań EN 166. Pracodawca ma trzy rozwiązania:
- gogle lub nadokulary zakładane na okulary korekcyjne (oznaczone jako przeznaczone do noszenia na okularach),
- okulary ochronne z korekcją wzroku, wykonane i oznaczone zgodnie z normą,
- przyłbica, jeśli pozwala na to rodzaj pracy.
To inna sytuacja niż okulary do pracy przy komputerze. Obowiązek zapewnienia okularów korygujących wzrok przy pracy z monitorem wynika z odrębnych przepisów i zależy od wyników badań lekarskich. Opisujemy go w artykule praca z monitorem ekranowym – refundacja okularów i przerwy.
Kary za brak ochrony oczu w pracy
Dopuszczenie pracownika do pracy bez wymaganych okularów, gogli lub przyłbicy narusza art. 237⁹ KP i jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika. Od 8 lipca 2026 r. za nieprzestrzeganie przepisów lub zasad BHP (art. 283 § 1 KP) sąd może wymierzyć grzywnę od 2 000 do 60 000 zł. Inspektor pracy może nałożyć mandat do 5 000 zł, a przy ponownym naruszeniu nawet do 10 000 zł.
Uraz oka, do którego doszło z powodu braku ochrony, to także wypadek przy pracy z pełnym postępowaniem powypadkowym. Kłopoty pracodawcy rosną, gdy protokół wykaże, że środki ochrony nie były wydane albo nie pasowały do zagrożenia. Ochrona oczu to kolejny element serii o ŚOI. Warto przeczytać także poradnik rękawice ochronne – normy EN 388, EN ISO 374 i dobór.
Podsumowanie
Ochrona oczu w pracy zaczyna się od oceny ryzyka, a kończy na właściwie dobranym i noszonym sprzęcie. Okulary chronią przed odpryskami o niskiej energii, gogle przed cieczami, pyłem i uderzeniami o średniej energii, a przyłbice osłaniają całą twarz i wytrzymują najsilniejsze uderzenia. Czytaj oznaczenia EN 166: litera mówi o odporności mechanicznej, cyfra o klasie optycznej i zastosowaniu. Przy spawaniu potrzebne są dodatkowe filtry zgodne z EN 169 lub EN 379.
Uporządkuj dokumentację ŚOI z bhpomocnik.pl
Dobór ochrony oczu musi wynikać z dokumentów: oceny ryzyka zawodowego i instrukcji stanowiskowych. W sklepie bhpomocnik.pl znajdziesz gotowe oceny ryzyka zawodowego metodą PN-N-18002 dla ponad stu stanowisk oraz instrukcje BHP do obsługi maszyn i urządzeń, w tym instrukcję BHP przy obsłudze wiertarki elektrycznej. Wybierz dokument dla swojego stanowiska i wdróż go w firmie jeszcze dziś.