Ochrona dróg oddechowych w pracy – maski FFP, półmaski i filtry

Pył drzewny przy szlifowaniu, opary rozpuszczalników w lakierni, dymy spawalnicze, pył krzemionki przy cięciu betonu. W wielu firmach to codzienność, a ochrona dróg oddechowych w pracy sprowadza się do pudełka jednorazowych masek kupionych „na oko”. Tymczasem źle dobrana maska daje tylko złudzenie bezpieczeństwa. W tym artykule wyjaśniamy, czym różnią się maski FFP1, FFP2 i FFP3, kiedy potrzebna jest półmaska z filtrem, jak czytać oznaczenia norm EN 149, EN 140, EN 14387 i EN 143 oraz jakie obowiązki ma pracodawca.

Ochrona dróg oddechowych w pracy – obowiązki pracodawcy

Podstawą jest art. 237⁶ Kodeksu pracy: pracodawca ma obowiązek nieodpłatnie dostarczyć pracownikowi środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed działaniem czynników niebezpiecznych i szkodliwych oraz informować go o sposobach posługiwania się tymi środkami. Środki te muszą spełniać wymagania dotyczące oceny zgodności, czyli w praktyce mieć oznakowanie CE i deklarację zgodności zgodną z rozporządzeniem (UE) 2016/425.

Sprzęt ochrony układu oddechowego to środek ochrony indywidualnej kategorii III, czyli chroniący przed zagrożeniami, które mogą powodować bardzo poważne skutki lub nieodwracalną szkodę dla zdrowia. Dlatego nie wystarczy kupić „jakiejś maski” – dobór musi wynikać z rozpoznanego zagrożenia. Ogólne zasady doboru i ewidencji opisaliśmy w artykule o środkach ochrony indywidualnej w firmie.

Pracodawca powinien też pamiętać, że maska jest ostatnią linią obrony. Najpierw stosuje się środki techniczne i organizacyjne: wentylację miejscową, hermetyzację procesu, zamianę substancji na mniej szkodliwą, skrócenie czasu narażenia. Dopiero gdy te działania nie obniżają stężenia poniżej bezpiecznego poziomu, sięga się po sprzęt ochrony dróg oddechowych.

Skąd wiadomo, jaka ochrona jest potrzebna

Punktem wyjścia są dwa dokumenty: ocena ryzyka zawodowego oraz wyniki badań i pomiarów czynników szkodliwych. Pomiary pokazują, jakie jest stężenie pyłu, dymu czy par w strefie oddychania pracownika w porównaniu z wartością NDS (najwyższe dopuszczalne stężenie). Stosunek zmierzonego stężenia do NDS mówi, ile razy maska musi obniżyć zanieczyszczenie. Więcej o normatywach przeczytasz w tekście o czynnikach szkodliwych, NDS i NDN.

• Rodzaj zanieczyszczenia – cząstki stałe i ciekłe (pył, dym, mgła), gazy i pary, czy ich połączenie.
• Stężenie – ile razy przekroczone jest NDS bez ochrony.
• Czas pracy w masce – krótka czynność czy cała zmiana.
• Zawartość tlenu – przy niedoborze tlenu (poniżej 17-19,5%, w zależności od przyjętych kryteriów) maski filtrujące są bezużyteczne, potrzebny jest sprzęt izolujący.
• Warunki pracy – wysiłek fizyczny, temperatura, łączenie z okularami, kaskiem czy przyłbicą spawalniczą.

Maski FFP1, FFP2, FFP3 – norma EN 149

Półmaski filtrujące, potocznie nazywane maskami jednorazowymi lub przeciwpyłowymi, opisuje norma PN-EN 149. Chronią wyłącznie przed cząstkami: pyłami, dymami i aerozolami. Nie chronią przed gazami i parami, na przykład oparami rozpuszczalników z farb.

• FFP1 – przeciek całkowity do wnętrza maksymalnie 22%. Stosowana przy niskich stężeniach pyłów nietoksycznych, orientacyjnie do 4 x NDS.
• FFP2 – przeciek całkowity maksymalnie 8%. Pyły drzewne miękkie, cement, pyły szlifierskie, mgły olejowe, orientacyjnie do 10-12 x NDS.
• FFP3 – przeciek całkowity maksymalnie 2%. Pyły toksyczne i rakotwórcze, pył krzemionki krystalicznej, pył drewna twardego, azbest przy krótkotrwałych pracach, orientacyjnie do 30-50 x NDS.

Krotności NDS podawane przez producentów i literaturę różnią się w zależności od przyjętego wskaźnika ochrony, dlatego zawsze sprawdzaj instrukcję producenta. Ważne są też dodatkowe oznaczenia na masce:

• NR – maska jednozmianowa, do wyrzucenia po jednej zmianie roboczej.
• R – maska wielokrotnego użytku, można jej używać przez więcej niż jedną zmianę.
• D – maska przeszła test zatykania pyłem dolomitowym, dłużej zachowuje komfort oddychania w zapylonym środowisku.
• Zawór wydechowy – zmniejsza opór oddychania i gromadzenie wilgoci, przydatny przy cięższej pracy.

Przykład: przy szlifowaniu betonu i pracy z pyłem krzemionki zwykle stosuje się co najmniej FFP3, często w połączeniu z odciągiem na narzędziu. Szczegóły opisaliśmy w artykule o pyle krzemionki krystalicznej.

Półmaski i maski z filtrami – EN 140, EN 136, EN 14387, EN 143

Gdy zagrożeniem są gazy i pary albo pracownik spędza w ochronie większą część zmiany, lepszym wyborem bywa półmaska wielokrotnego użytku (norma EN 140) lub maska pełnotwarzowa (EN 136) z wymiennymi filtrami. Maska pełnotwarzowa chroni dodatkowo oczy i twarz, a przy prawidłowym dopasowaniu zapewnia wyższy wskaźnik ochrony niż półmaska.

Filtry przeciwpyłowe – EN 143

Filtry cząstek oznacza się literą P i klasą skuteczności: P1 (niska), P2 (średnia), P3 (wysoka). Mają biały kolor oznaczenia. Działają analogicznie do klas FFP, ale w połączeniu z dobrze dopasowaną półmaską dają lepszą szczelność niż maska jednorazowa.

Pochłaniacze gazów i par – EN 14387

Pochłaniacze dobiera się do rodzaju gazu. Każdy typ ma swój kolor:

• A (brązowy) – gazy i pary organiczne o temperaturze wrzenia powyżej 65°C, na przykład rozpuszczalniki w farbach i lakierach.
• AX (brązowy) – niskowrzące związki organiczne, poniżej 65°C.
• B (szary) – gazy i pary nieorganiczne, na przykład chlor, siarkowodór, cyjanowodór.
• E (żółty) – dwutlenek siarki i inne gazy kwaśne.
• K (zielony) – amoniak i jego organiczne pochodne.
• Hg-P3 i NO-P3 (czerwono-biały, niebiesko-biały) – pary rtęci oraz tlenki azotu.

Cyfra przy typie (1, 2, 3) oznacza pojemność pochłaniacza. Filtry kombinowane, na przykład A2P3, chronią jednocześnie przed parami organicznymi i cząstkami, co sprawdza się przy natryskowym malowaniu. Tak zwykle wygląda ochrona w lakierni, którą opisujemy w artykule o BHP w lakierni i malarni.

Kiedy filtry nie wystarczą

Sprzęt filtrujący nie działa przy niedoborze tlenu, przy nieznanych zanieczyszczeniach i przy bardzo wysokich stężeniach. Wtedy potrzebny jest sprzęt izolujący: aparaty z doprowadzeniem sprężonego powietrza lub aparaty powietrzne butlowe. Dotyczy to na przykład wejść do zbiorników, kanałów i studni. Przy długotrwałej pracy, np. spawaniu przez całą zmianę, dobrym rozwiązaniem są też systemy z wymuszonym przepływem powietrza (EN 12941, EN 12942), które zmniejszają zmęczenie pracownika.

Dopasowanie, szkolenie i wymiana filtrów

Nawet najlepsza maska FFP3 nie chroni, jeśli przylega do twarzy z nieszczelnością. Najczęstsze błędy, które obserwujemy w zakładach:

• Zarost w miejscu przylegania maski – nawet kilkudniowy uniemożliwia szczelne dopasowanie.
• Jeden rozmiar maski dla wszystkich pracowników.
• Noszenie maski pod brodą lub zsuniętej z nosa „na chwilę”.
• Używanie masek NR przez kilka dni.
• Brak kontroli terminu ważności i warunków przechowywania pochłaniaczy.

Dobrą praktyką jest test dopasowania (fit test) przy wydawaniu maski oraz sprawdzenie szczelności przez pracownika przy każdym zakładaniu. Pracownik musi zostać przeszkolony z zakładania, kontroli i wymiany sprzętu, a zasady powinny być spisane. Pomaga w tym gotowa instrukcja BHP przy użytkowaniu środków ochrony indywidualnej.

Filtry przeciwpyłowe wymienia się, gdy rośnie opór oddychania lub są uszkodzone. Pochłaniacze gazów wymienia się według harmonogramu ustalonego na podstawie stężenia i czasu pracy albo natychmiast, gdy pracownik wyczuwa zapach lub smak substancji. Nie warto czekać na ten moment przy substancjach bez zapachu – tu harmonogram jest jedyną bezpieczną metodą.

Dokumentacja i kontrola PIP

Inspektor PIP sprawdza, czy rodzaj sprzętu wynika z oceny ryzyka, czy pracownicy faktycznie go otrzymali i czy wiedzą, jak go używać. W dokumentacji powinny się znaleźć:

• Ocena ryzyka zawodowego wskazująca zagrożenie i wymagany typ ochrony. Przykładowo gotowa ocena ryzyka zawodowego dla lakiernika uwzględnia narażenie na pary rozpuszczalników.
• Wyniki pomiarów czynników szkodliwych.
• Ewidencja wydanych środków ochrony, na przykład indywidualna karta odzieży i środków ochrony indywidualnej.
• Wewnętrzne zasady przydziału, które warto ująć w zarządzeniu w sprawie stosowania środków ochrony indywidualnej.
• Deklaracje zgodności i instrukcje producentów sprzętu.

Za niedostarczenie środków ochrony lub dopuszczenie do pracy bez nich grozi mandat PIP od 1000 do 2000 zł (do 5000 zł przy recydywie) albo grzywna od 1000 do 30 000 zł orzekana przez sąd na podstawie art. 283 § 1 KP. Jeśli pracownik zostanie narażony na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, osoba odpowiedzialna za BHP może odpowiadać karnie z art. 220 Kodeksu karnego.

Pamiętaj też, że pracownik ma obowiązek stosować przydzielone środki ochrony (art. 211 KP). Jeśli tego nie robi, pracodawca nie może go dopuścić do pracy i może zastosować karę porządkową. Przy pracach spawalniczych przyda się także instrukcja BHP na stanowisku spawacza, a o samych dymach spawalniczych piszemy w artykule o BHP przy spawaniu.

Podsumowanie

Ochrona dróg oddechowych w pracy zaczyna się od pomiarów i oceny ryzyka, a nie od zakupu masek. Maski FFP1, FFP2 i FFP3 chronią tylko przed cząstkami, przed gazami i parami potrzebne są półmaski lub maski z pochłaniaczami odpowiedniego typu, a przy niedoborze tlenu wyłącznie sprzęt izolujący. Dobór, dopasowanie, szkolenie i ewidencja to elementy, które inspektor PIP sprawdzi w pierwszej kolejności.

Uporządkuj dokumentację ochrony indywidualnej z bhpomocnik.pl

W sklepie bhpomocnik.pl znajdziesz gotowe wzory kart przydziału środków ochrony, instrukcje BHP i oceny ryzyka zawodowego dla setek stanowisk. Dzięki nim szybko udokumentujesz, jakie środki ochrony dróg oddechowych przysługują pracownikom i na jakiej podstawie je dobrałeś.