Upadek z wysokości od lat należy do najczęstszych przyczyn ciężkich i śmiertelnych wypadków przy pracy. Wystarczy chwila nieuwagi na dachu, rusztowaniu czy podeście, żeby skończyło się tragedią. Szelki bezpieczeństwa to podstawowy element ochrony indywidualnej przy takich pracach, ale tylko wtedy, gdy są właściwie dobrane, podłączone do pewnego punktu i regularnie sprawdzane.
W tym poradniku wyjaśniamy, kiedy pracodawca musi zapewnić szelki bezpieczeństwa, z jakich elementów składa się system chroniący przed upadkiem, co oznaczają normy EN 361, EN 355, EN 360 i EN 795, jak często robić przegląd sprzętu i kiedy trzeba go bezwzględnie wycofać z użytku. To kolejna część naszej serii o środkach ochrony indywidualnej.
Kiedy szelki bezpieczeństwa są obowiązkowe
Pracą na wysokości jest, zgodnie z § 105 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP (Dz.U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650 ze zm.), praca wykonywana na powierzchni znajdującej się co najmniej 1 m nad poziomem podłogi lub ziemi. Nie dotyczy to powierzchni osłoniętych ze wszystkich stron pełnymi ścianami lub oknami o wysokości co najmniej 1,5 m albo wyposażonych w inne stałe konstrukcje chroniące przed upadkiem.
Pierwszeństwo mają zabezpieczenia zbiorowe. § 106 wymaga balustrady z poręczą ochronną na wysokości co najmniej 1,1 m. Dopiero gdy ze względu na rodzaj i warunki pracy balustrady zastosować się nie da, pracodawca musi zapewnić inne skuteczne środki ochrony, w praktyce najczęściej szelki bezpieczeństwa z linką przymocowaną do odpowiednio wytrzymałego elementu konstrukcji. Szerzej o wymaganiach dla całych prac piszemy w artykule BHP przy pracach na wysokości – zabezpieczenia, zezwolenia i kary.
Szelki jako środek ochrony indywidualnej
Zgodnie z art. 2376 Kodeksu pracy pracodawca musi nieodpłatnie dostarczyć pracownikowi środki ochrony indywidualnej, które spełniają wymagania dotyczące oceny zgodności, i poinformować go o sposobach ich używania. Sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości należy do kategorii III w rozporządzeniu (UE) 2016/425, czyli do środków chroniących przed zagrożeniami, które mogą spowodować bardzo poważne skutki, w tym śmierć. Ogólne zasady doboru i ewidencji ŚOI opisujemy w tekście o środkach ochrony indywidualnej w firmie.
Prace szczególnie niebezpieczne
Prace na wysokości należą do prac szczególnie niebezpiecznych. Zgodnie z § 81 rozporządzenia pracodawca musi wtedy zapewnić bezpośredni nadzór wyznaczonej osoby, odpowiednie środki zabezpieczające i instruktaż obejmujący imienny podział pracy, kolejność wykonywania zadań oraz wymagania BHP przy poszczególnych czynnościach. W dokumentacji firmy powinny znaleźć się m.in.:
- wykaz prac, które powinny być wykonywane przez co najmniej 2 osoby
- wykaz prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej
- instrukcja BHP dla prac na wysokości, np. instrukcja BHP przy pracach na wieżach i masztach antenowych
- ocena ryzyka zawodowego stanowisk, na których wykonuje się prace na wysokości.
Z czego składa się system chroniący przed upadkiem z wysokości
Same szelki bezpieczeństwa nikogo nie uratują. Chronią dopiero jako część systemu, w którym każdy element spełnia swoją normę i jest zgodny z pozostałymi. Producent w instrukcji użytkowania określa, z jakimi elementami wolno łączyć dany sprzęt.
Szelki bezpieczeństwa – EN 361
Szelki bezpieczeństwa (uprząż) według normy PN-EN 361 to jedyny element, który wolno stosować do zatrzymywania spadania. Mają taśmy udowe, barkowe i piersiowe oraz klamry regulacyjne, a także zaczep do podłączenia, zwykle na plecach (oznaczony literą A) i często na mostku. Pas biodrowy (EN 358) służy wyłącznie do pracy w podparciu i ustalania pozycji, nie do zatrzymywania upadku.
Amortyzator i linka – EN 355 i EN 354
Amortyzator energii (PN-EN 355) w połączeniu z linką bezpieczeństwa (PN-EN 354) pochłania energię spadania i ogranicza siłę działającą na ciało. Podczas zadziałania amortyzator się rozrywa i wydłuża, dlatego pod stanowiskiem pracy trzeba zachować odpowiednią wolną przestrzeń. Jej wymaganą wartość podaje producent w instrukcji.
Urządzenie samohamowne – EN 360
Urządzenie samohamowne (PN-EN 360) działa podobnie jak pas bezpieczeństwa w samochodzie: linka swobodnie się wysuwa i zwija, a przy gwałtownym szarpnięciu blokuje się. Ogranicza wysokość swobodnego spadania, więc sprawdza się tam, gdzie pod stanowiskiem jest mało miejsca, np. na niższych konstrukcjach i podestach.
Punkt kotwiczący – EN 795 i łączniki EN 362
Urządzenie kotwiczące (PN-EN 795) to element, do którego podłącza się cały system: stały punkt na konstrukcji, zawiesie, trójnóg czy pozioma lina kotwiczna. Musi mieć odpowiednią wytrzymałość i znajdować się w miarę możliwości nad pracownikiem. Elementy łączy się zatrzaśnikami spełniającymi normę PN-EN 362, które zamykają się i blokują automatycznie.
Przegląd szelek bezpieczeństwa – co 12 miesięcy
Najczęściej pomijany obowiązek to przegląd okresowy. Norma PN-EN 365 określa ogólne wymagania dla instrukcji użytkowania, konserwacji, okresowego przeglądu, naprawy i znakowania sprzętu chroniącego przed upadkiem z wysokości. Przegląd okresowy przeprowadza się co najmniej raz na 12 miesięcy, a producent może w instrukcji wymagać częstszego.
Kto może zrobić przegląd
Przegląd okresowy wykonuje osoba kompetentna, czyli taka, która zna aktualne wymagania dotyczące przeglądów oraz zalecenia i instrukcje producenta danego sprzętu. W praktyce producenci szkolą i autoryzują osoby wykonujące przeglądy ich wyrobów. Pracodawca może skorzystać z autoryzowanego serwisu lub przeszkolić własnego pracownika, ale zawsze w zakresie konkretnych modeli.
Karta użytkowania i kontrola przed każdym użyciem
Każdy egzemplarz sprzętu powinien mieć kartę użytkowania (kartę ewidencyjną), w której wpisuje się m.in.:
- producenta, model, numer seryjny i datę produkcji,
- datę zakupu i pierwszego użycia oraz nazwisko użytkownika,
- daty przeglądów okresowych, wynik i podpis osoby kompetentnej,
- termin kolejnego przeglądu oraz informacje o naprawach i wycofaniu.
Niezależnie od przeglądu rocznego pracownik sprawdza sprzęt wzrokowo przed każdym użyciem: taśmy (przecięcia, przetarcia, przebarwienia, ślady chemikaliów), szwy, klamry, zatrzaśniki i wskaźnik zadziałania amortyzatora. To powinno być opisane w instrukcji stanowiskowej i omówione na instruktażu.
Kiedy szelki bezpieczeństwa trzeba wycofać z użytku
Sprzęt natychmiast wycofuje się z użytku i przekazuje osobie kompetentnej lub producentowi do oceny, gdy:
- zatrzymał upadek albo został w inny sposób mocno obciążony dynamicznie,
- zadziałał wskaźnik amortyzatora lub urządzenia samohamownego,
- przy kontroli przed użyciem widać uszkodzenia taśm, szwów albo elementów metalowych,
- minął termin przeglądu okresowego lub brakuje karty użytkowania i oznakowania,
- upłynął okres użytkowania określony przez producenta,
- budzi wątpliwości co do stanu technicznego lub pochodzenia.
Wycofany sprzęt trzeba wyraźnie oznaczyć i odłożyć tak, żeby nikt go przypadkiem nie użył. Ponowne dopuszczenie jest możliwe tylko wtedy, gdy osoba kompetentna pisemnie potwierdzi, że sprzęt nadaje się do użytku.
Szkolenie, badania i plan ratunkowy
Pracownik może używać szelek bezpieczeństwa dopiero po instruktażu z ich zakładania, regulacji, podłączania i kontroli. Powinien wiedzieć, gdzie są punkty kotwiczące, jak ocenić wolną przestrzeń pod stanowiskiem i czego nie wolno robić, np. wiązać linki na węzeł czy przepinać się bez drugiego punktu asekuracji.
- Badania lekarskie: praca na wysokości musi być wpisana w skierowaniu na badania profilaktyczne, a lekarz medycyny pracy orzeka o braku przeciwwskazań.
- Ocena ryzyka: upadek z wysokości to zagrożenie, które musi zostać ocenione dla każdego stanowiska, np. ocena ryzyka zawodowego alpinisty przemysłowego czy ocena ryzyka dla montera reklam.
- Plan ratunkowy: osoba zawieszona w szelkach po zatrzymaniu upadku musi zostać szybko uwolniona, bo długie zawiśnięcie w uprzęży jest groźne dla zdrowia. Zespół powinien mieć sprzęt i procedurę ewakuacji z wysokości.
- Odzież i inne ŚOI: szelki łączy się z kaskiem, odpowiednimi rękawicami ochronnymi i obuwiem ochronnym, a przy pracach pylących również z ochroną dróg oddechowych.
Kary za brak sprzętu chroniącego przed upadkiem
Brak zabezpieczeń przy pracach na wysokości to jedno z naruszeń, przy których inspektor PIP może od razu wydać decyzję o wstrzymaniu prac. Do tego dochodzą sankcje finansowe i karne:
- mandat PIP: od 2000 do 5000 zł, a przy ponownym naruszeniu do 10 000 zł,
- grzywna z art. 283 § 1 KP: od 2000 do 60 000 zł, gdy sprawa trafi do sądu,
- odpowiedzialność karna z art. 220 KK: do 3 lat pozbawienia wolności, jeśli niedopełnienie obowiązków BHP naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
Po wypadku pracodawca będzie musiał wykazać, że sprzęt był sprawny, przejrzany w terminie i właściwie użyty. Karta użytkowania z aktualnym wpisem o przeglądzie jest wtedy kluczowym dowodem.
Podsumowanie
Szelki bezpieczeństwa chronią tylko jako część kompletnego systemu: uprzęży EN 361, amortyzatora EN 355 albo urządzenia samohamownego EN 360 i pewnego punktu kotwiczącego EN 795. Pracodawca stosuje je wtedy, gdy nie da się zastosować balustrad, zapewnia nadzór, instruktaż i badania, prowadzi kartę użytkowania i zleca przegląd okresowy co najmniej raz na 12 miesięcy. Każdy sprzęt, który zatrzymał upadek, trzeba wycofać z użytku.
Uporządkuj dokumentację prac na wysokości
Zanim pracownicy wejdą na dach czy rusztowanie, sprawdź, czy masz komplet dokumentów: wykazy prac szczególnie niebezpiecznych, instrukcję BHP i ocenę ryzyka zawodowego. W sklepie bhpomocnik.pl znajdziesz gotowe wzory i instrukcje, które dostosujesz do swojej firmy w kilka minut.