Pył krzemionki krystalicznej w pracy – NDS, pomiary i ochrona pracowników

Cięcie betonu, szlifowanie blatów z konglomeratu, piaskowanie, praca w odlewni – wszędzie tam w powietrzu unosi się drobny, niewidoczny gołym okiem pył. Pył krzemionki krystalicznej to jeden z najgroźniejszych czynników szkodliwych w polskich zakładach pracy, a od 2020 roku praca narażająca na jego frakcję respirabilną jest traktowana jako proces rakotwórczy.

Wyjaśniamy, czym jest krzemionka krystaliczna, jaki obowiązuje NDS, jak często wykonywać pomiary i jakie obowiązki ma pracodawca – od rejestru prac z czynnikami rakotwórczymi po dobór ochron dróg oddechowych.

Czym jest pył krzemionki krystalicznej i gdzie występuje

Krzemionka krystaliczna (dwutlenek krzemu w postaci krystalicznej, głównie kwarc i krystobalit) jest naturalnym składnikiem piasku, granitu, piaskowca, łupków, a także betonu, zapraw, cegieł, płytek ceramicznych i kamienia kompozytowego. Sam materiał w stanie litym nie stanowi zagrożenia. Problem pojawia się przy jego cięciu, szlifowaniu, kruszeniu, wierceniu i piaskowaniu, gdy powstaje drobny pył.

Najgroźniejsza jest frakcja respirabilna – cząstki tak małe, że docierają do pęcherzyków płucnych i tam pozostają. To właśnie ta frakcja odpowiada za krzemicę (pylicę krzemową), raka płuca i przewlekłą obturacyjną chorobę płuc.

Branże o najwyższym narażeniu

• budownictwo – cięcie i bruzdowanie betonu, kostki, cegły, prace rozbiórkowe, szlifowanie posadzek,
• kamieniarstwo – obróbka granitu, piaskowca i konglomeratów kwarcowych (blaty kuchenne),
• odlewnie – formy piaskowe, wybijanie odlewów, oczyszczanie,
• przemysł ceramiczny i szklarski – przygotowanie mas, szkliwienie, obróbka,
• górnictwo i kopalnie kruszyw – wydobycie, kruszenie, przesiewanie,
• piaskowanie powierzchni metalowych i betonowych.

Jeżeli w Twojej firmie pracują szlifierze, kamieniarze czy betoniarze, sprawdź, czy ich ocena ryzyka uwzględnia pył krzemionki. Pomocne mogą być gotowe opracowania, np. ocena ryzyka zawodowego dla szlifierza kamienia lub ocena ryzyka zawodowego dla betoniarza, które należy dopasować do warunków w zakładzie i wyników pomiarów.

NDS dla krzemionki krystalicznej i status czynnika rakotwórczego

Najwyższe dopuszczalne stężenie (NDS) dla krzemionki krystalicznej – frakcji respirabilnej – wynosi 0,1 mg/m3. Wartość tę określa rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Jest to wartość bardzo niska, którą łatwo przekroczyć już przy kilku minutach suchego cięcia betonu.

Kluczowa zmiana nastąpiła po wdrożeniu do polskiego prawa dyrektywy (UE) 2017/2398. Od 2020 roku prace narażające na respirabilny pył krzemionki krystalicznej powstający w procesie technologicznym znajdują się w wykazie procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym. Dla pracodawcy oznacza to obowiązki znacznie szersze niż przy „zwykłym” pyle.

Ogólne zasady dotyczące NDS, NDSCh i rejestru czynników szkodliwych omawiamy we wpisie czynniki szkodliwe w środowisku pracy – NDS, NDN i rejestr, a obowiązki przy wszystkich substancjach rakotwórczych w artykule substancje CMR w miejscu pracy.

Pomiary pyłu krzemionki – jak często i kto je wykonuje

Pracodawca ma obowiązek przeprowadzać badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia (art. 227 KP). Szczegóły określa rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Pomiary musi wykonywać akredytowane laboratorium, a pierwszy pomiar należy przeprowadzić niezwłocznie po rozpoczęciu procesu technologicznego, który może powodować narażenie.

Ponieważ pył krzemionki jest traktowany jako czynnik rakotwórczy, obowiązują zaostrzone terminy:

• stężenie powyżej 0,5 NDS – pomiary co najmniej raz na 3 miesiące,
• stężenie od 0,1 do 0,5 NDS – pomiary co najmniej raz na 6 miesięcy,
• każda zmiana technologii, wyposażenia lub organizacji pracy – nowy pomiar.

Wyniki trzeba udostępnić pracownikom i przechowywać w dokumentacji. Wygodnym narzędziem jest rejestr wyników badań i pomiarów. Więcej o procedurze, kosztach i doborze laboratorium przeczytasz w artykule pomiary czynników szkodliwych w pracy.

Obowiązki pracodawcy przy pracach z krzemionką krystaliczną

Art. 222 KP nakłada na pracodawcę obowiązek zastępowania czynników rakotwórczych mniej szkodliwymi, a gdy to niemożliwe – stosowania innych dostępnych środków ograniczających narażenie. W praktyce obowiązki można podzielić na kilka grup.

Rejestr prac i pracowników narażonych

Pracodawca prowadzi rejestr prac, których wykonywanie powoduje konieczność pozostawania w kontakcie z czynnikami rakotwórczymi, oraz rejestr pracowników zatrudnionych przy tych pracach. Dokumentację przechowuje się przez 40 lat od zakończenia narażenia, a informacje o czynnikach rakotwórczych przekazuje się właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu. Gotowy wzór rejestru prac w kontakcie z czynnikami rakotwórczymi ułatwia spełnienie tego obowiązku.

Środki techniczne i organizacyjne

Zgodnie z hierarchią środków ochrony w pierwszej kolejności stosuje się rozwiązania zbiorowe:

1. eliminacja lub zamiana – wybór materiałów o mniejszej zawartości krzemionki, zmiana technologii,
2. praca na mokro – cięcie i szlifowanie z nawilżaniem wodą ogranicza pylenie nawet o kilkadziesiąt procent,
3. odciągi miejscowe – narzędzia z odsysaniem i odkurzacze przemysłowe klasy H,
4. hermetyzacja i wydzielenie stref – ograniczenie liczby osób narażonych,
5. sprzątanie na mokro lub odkurzaczem – zakaz zamiatania na sucho i przedmuchiwania sprężonym powietrzem,
6. organizacja pracy – rotacja, skracanie czasu narażenia, zakaz jedzenia i palenia w strefie pylenia.

Ochrona dróg oddechowych

Środki ochrony indywidualnej są ostatnią linią obrony, ale przy pyle krzemionki zwykle niezbędną. Przy narażeniu stosuje się półmaski filtrujące klasy FFP3 lub półmaski z filtrami P3, a przy długotrwałej pracy – sprzęt z wymuszonym przepływem powietrza. Kluczowe jest dopasowanie maski do twarzy (zarost znacząco obniża skuteczność) i regularna wymiana.

Zasady stosowania SOI warto ująć w zarządzeniu w sprawie stosowania środków ochrony indywidualnej. Szczegóły doboru i ewidencji opisujemy we wpisie środki ochrony indywidualnej – dobór, ewidencja i wymiana.

Badania lekarskie i informowanie pracowników

Pracownicy narażeni na pył krzemionki podlegają badaniom profilaktycznym (art. 229 KP), które zwykle obejmują ocenę układu oddechowego – spirometrię i RTG klatki piersiowej, zgodnie ze wskazaniami lekarza medycyny pracy. Osoby zatrudnione w kontakcie z czynnikami rakotwórczymi mają prawo do badań okresowych także po zakończeniu pracy w narażeniu. Pracodawca musi też informować pracowników o zagrożeniach, wynikach pomiarów i stosowanych środkach ochrony.

Krzemica znajduje się w wykazie chorób zawodowych. Każde podejrzenie trzeba zgłosić – szczegóły w artykule choroby zawodowe – rejestr, zgłaszanie i obowiązki pracodawcy.

Najczęstsze błędy pracodawców przy pyle krzemionki

Podczas kontroli inspektorzy PIP i sanepidu regularnie wskazują te same nieprawidłowości. Większość z nich wynika nie ze złej woli, ale z przekonania, że pył z betonu czy kamienia to „zwykły pył budowlany”.

• pomiar tylko pyłu całkowitego – bez oznaczenia frakcji respirabilnej i zawartości krzemionki krystalicznej wynik nie pozwala ocenić narażenia,
• pomiary wykonane raz i nigdy niepowtórzone, mimo zmiany maszyn, materiałów lub liczby stanowisk,
• brak rejestru prac z czynnikami rakotwórczymi – pracodawcy nie wiedzą, że od 2020 roku pył krzemionki wymaga takiej dokumentacji,
• ocena ryzyka niezaktualizowana po zmianie przepisów i po nowych wynikach pomiarów,
• maski niewłaściwej klasy – półmaski FFP1 lub zwykłe maseczki przeciwpyłowe zamiast FFP3,
• zamiatanie na sucho i przedmuchiwanie odzieży i stanowisk sprężonym powietrzem, co ponownie wzbija pył,
• skierowania na badania bez informacji o narażeniu – lekarz nie zleca wtedy badań układu oddechowego.

Każdy z tych błędów łatwo naprawić, ale wymaga to spojrzenia na dokumentację jako na całość: wyniki pomiarów powinny trafiać do oceny ryzyka, ocena ryzyka do skierowań na badania i instrukcji, a instrukcje do szkoleń stanowiskowych. Dopiero taki spójny system realnie chroni pracowników i broni pracodawcę podczas kontroli.

Kary za brak ochrony przed pyłem krzemionki

Brak pomiarów, rejestru prac z czynnikami rakotwórczymi czy właściwych środków ochrony to naruszenie przepisów BHP z art. 283 KP. Inspektor PIP może nałożyć mandat od 1000 do 2000 zł (do 5000 zł przy recydywie) lub skierować wniosek do sądu, który może wymierzyć grzywnę do 30 000 zł. PIP może też wydać nakaz wstrzymania prac. Jeśli pracownik zachoruje na krzemicę, pracodawca naraża się dodatkowo na roszczenia cywilne i regres ZUS.

Podsumowanie

Pył krzemionki krystalicznej to dziś formalnie czynnik rakotwórczy, a NDS 0,1 mg/m3 jest łatwy do przekroczenia przy każdym suchym cięciu betonu czy kamienia. Pracodawca musi regularnie mierzyć stężenia, prowadzić rejestr prac z czynnikami rakotwórczymi, stosować pracę na mokro i odciągi, zapewnić ochrony dróg oddechowych klasy FFP3 i kierować pracowników na badania ukierunkowane na układ oddechowy.

Kompletna dokumentacja BHP z bhpomocnik.pl

W sklepie bhpomocnik.pl znajdziesz gotowe rejestry, zarządzenia, instrukcje BHP i oceny ryzyka zawodowego dla budownictwa, kamieniarstwa i przemysłu. Sprawdź ofertę sklepu bhpomocnik.pl i uporządkuj dokumentację przed kontrolą PIP lub sanepidu.