Szatnia, toaleta i umywalka wydają się oczywistością, dopóki inspektor PIP nie zapyta, ilu pracowników przypada na jedną miskę ustępową albo gdzie pracownicy produkcji przechowują odzież roboczą osobno od prywatnej. Pomieszczenia higieniczno-sanitarne w pracy to jeden z najczęściej sprawdzanych obszarów podczas kontroli i jeden z najtrudniejszych do szybkiego poprawienia, bo wymaga zmian w budynku. W tym artykule wyjaśniamy, co mówią przepisy, jakie pomieszczenia są obowiązkowe i jak przygotować firmę, zanim pojawi się kontrola.
Pomieszczenia higieniczno-sanitarne – podstawa prawna
Podstawowy obowiązek wynika z art. 233 Kodeksu pracy: pracodawca musi zapewnić pracownikom odpowiednie urządzenia higieniczno-sanitarne i dostarczyć niezbędne środki higieny osobistej. Kodeks nie wskazuje jednak, jak te urządzenia mają wyglądać ani ile ich ma być.
Szczegóły zawiera rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, a dokładnie jego załącznik nr 3. Określa on wymagania dla szatni, umywalni, natrysków, ustępów, jadalni, pomieszczeń do wypoczynku i pomieszczeń do suszenia odzieży. Rodzaj, liczba i wielkość pomieszczeń zależą od liczby zatrudnionych, rodzaju wykonywanej pracy i stopnia zabrudzenia, jakiemu podlegają pracownicy.
Ważna zasada praktyczna: liczbę urządzeń, takich jak umywalki, miski ustępowe czy szafki, liczy się według liczby pracowników na najliczniejszej zmianie, a nie według całej załogi. Przy pracy zmianowej ma to duże znaczenie dla kosztów.
Szatnie w miejscu pracy – wymagania
Szatnia to miejsce, w którym pracownik przebiera się i przechowuje odzież. Przepisy rozróżniają kilka rodzajów szatni w zależności od charakteru pracy.
Szatnia odzieży własnej i roboczej
Jeśli pracownik używa odzieży roboczej lub ochronnej, odzież prywatna i robocza nie mogą być przechowywane razem. Najczęściej stosuje się szatnie z szafkami dwudzielnymi albo osobne szatnie odzieży własnej i roboczej. Przy pracach powodujących intensywne zabrudzenie lub kontakt z substancjami szkodliwymi przepisy wymagają rozwiązań, które całkowicie oddzielają strefę „czystą” od „brudnej”, zwykle przez umywalnię i natryski pomiędzy nimi.
O tym, jaką odzież roboczą trzeba przydzielić na danym stanowisku i jak ją ewidencjonować, piszemy w artykule Odzież robocza – obowiązki pracodawcy, tabela przydziału i wymiana. W dokumentacji przydaje się zarządzenie w sprawie przydziału odzieży i obuwia roboczego oraz indywidualna karta odzieży i środków ochrony indywidualnej.
Szatnie w małych firmach
W zakładach, w których na jednej zmianie pracuje niewiele osób, przepisy dopuszczają rozwiązania uproszczone, np. zamykane szafki w wydzielonym miejscu zamiast osobnego pomieszczenia szatni. W biurach, gdzie pracownicy nie korzystają z odzieży roboczej, często wystarcza garderoba albo wieszaki i szafa. Przed przyjęciem takiego rozwiązania sprawdź jednak w załączniku nr 3, czy dotyczy ono Twojej sytuacji.
Szatnie powinny być oddzielne dla kobiet i mężczyzn, ogrzewane, wentylowane i utrzymywane w czystości. Szafki muszą być zamykane, a ich liczba musi odpowiadać liczbie pracowników, którzy z nich korzystają.
Toalety i umywalki – ile, gdzie i jakie
Ustępy i umywalnie to elementy, bez których nie może funkcjonować żaden zakład pracy, także jednoosobowe biuro z pracownikiem na etacie.
Ustępy
- Liczba misek ustępowych i pisuarów zależy od liczby kobiet i mężczyzn na najliczniejszej zmianie. Wskaźniki podaje załącznik nr 3.
- Ustępy dla kobiet i mężczyzn powinny być co do zasady oddzielne.
- Odległość od stanowiska pracy do ustępu nie powinna przekraczać 75 m. Przy pracach na otwartej przestrzeni przepisy dopuszczają większą odległość.
- Kabiny muszą być zamykane od wewnątrz, a przy ustępach trzeba zapewnić umywalki.
- Pomieszczenia muszą mieć wentylację i być regularnie sprzątane.
Umywalnie i natryski
Umywalki z ciepłą i zimną wodą muszą być dostępne dla wszystkich pracowników. Ich liczba zależy od liczby zatrudnionych i rodzaju pracy: przy pracach brudzących potrzeba ich więcej niż w biurze. Pracodawca musi też zapewnić mydło i ręczniki (papierowe lub suszarkę). Jeśli w zakładzie są suszarki elektryczne, przyda się instrukcja BHP przy obsłudze suszarki do rąk.
Natryski są obowiązkowe przede wszystkim tam, gdzie praca wiąże się z intensywnym zabrudzeniem, wysoką temperaturą, pyłem lub substancjami szkodliwymi. Dotyczy to m.in. produkcji, warsztatów, budownictwa, gospodarki odpadami i części zakładów spożywczych.
Jadalnie, pomieszczenia do odpoczynku i suszenia odzieży
Pomieszczenia higieniczno-sanitarne w pracy obejmują nie tylko szatnie i toalety. W zależności od wielkości i charakteru zakładu pracodawca może być zobowiązany zapewnić także:
- pomieszczenie do spożywania posiłków – przy większej liczbie pracowników na jednej zmianie oraz tam, gdzie wydaje się posiłki regeneracyjne,
- pomieszczenie do wypoczynku – m.in. przy pracach w warunkach szczególnie uciążliwych,
- pomieszczenie do suszenia odzieży – gdy pracownicy pracują na zewnątrz i ich odzież moknie,
- miejsce do ogrzania się – przy pracy na otwartej przestrzeni w okresie zimowym.
Pomieszczenie do posiłków musi mieć stoły i krzesła, umywalkę, dostęp do wody pitnej i możliwość podgrzania posiłku. W gastronomii i przetwórstwie spożywczym dochodzą wymagania sanitarne dotyczące oddzielenia stref, o czym piszemy w artykule BHP w gastronomii – kuchnia, HACCP, obsługa sprzętu i higiena. Tam, gdzie pracownicy mają kontakt z żywnością, ważne są też badania sanitarno-epidemiologiczne.
Wynajmowane biuro, praca w terenie i inne szczególne sytuacje
W praktyce wiele firm nie jest właścicielem budynku. Warto wiedzieć, jak przepisy działają w typowych sytuacjach:
- Biuro w biurowcu – można korzystać ze wspólnych toalet na piętrze, jeśli ich liczba odpowiada łącznej liczbie użytkowników. Warto to zapisać w umowie najmu.
- Budowa i prace w terenie – pracodawca zapewnia przenośne kabiny, kontenery socjalne i dostęp do wody, a zaplecze organizuje się już na etapie zagospodarowania placu budowy.
- Praca zdalna – pomieszczenia sanitarne zapewnia pracownik we własnym mieszkaniu, ale pracodawca nadal odpowiada za te obowiązki w biurze, gdy pracownik w nim pracuje.
- Zakłady z pracą zmianową – pomieszczenia muszą być dostępne i sprzątane przez całą dobę, nie tylko na pierwszej zmianie.
Ocena ryzyka zawodowego powinna uwzględniać zagrożenia biologiczne i chemiczne wynikające z braku odpowiedniego zaplecza. Przykład dokumentu dla stanowiska z zabrudzeniem to ocena ryzyka zawodowego pracownika produkcji.
Jak sprawdzić zaplecze sanitarne w swojej firmie
Zanim zrobi to inspektor, warto samodzielnie przejść po zakładzie z prostą listą kontrolną. Taki przegląd zajmuje godzinę, a pozwala wychwycić braki, które da się usunąć bez dużych kosztów.
- Policz pracowników na najliczniejszej zmianie, osobno kobiety i mężczyzn, i porównaj z liczbą misek ustępowych, pisuarów, umywalek i szafek.
- Sprawdź, czy z każdego stanowiska pracy do toalety jest nie dalej niż 75 m, także z magazynu i hali.
- Zweryfikuj, czy odzież robocza jest przechowywana osobno od prywatnej i czy szafki są zamykane.
- Odkręć krany: w umywalniach musi być ciepła woda, a przy nich mydło i ręczniki lub suszarka.
- Ustal, czy na stanowiskach z zabrudzeniem lub substancjami szkodliwymi pracownicy mają dostęp do natrysków.
- Sprawdź grafik sprzątania i to, czy pomieszczenia są dostępne na każdej zmianie, także w nocy i w weekendy.
Wyniki przeglądu zapisz i dołącz do dokumentacji BHP. Jeśli braków nie da się usunąć od razu, przygotuj harmonogram zmian. Inspektor PIP inaczej ocenia firmę, która wie o problemie i ma plan jego rozwiązania, niż taką, która dowiaduje się o nim w trakcie kontroli.
Kontrola PIP i kary za brak zaplecza higieniczno-sanitarnego
Podczas kontroli inspektor sprawdza zwykle, czy pomieszczenia istnieją, czy jest ich wystarczająco dużo, czy są czyste i czy pracownicy faktycznie mają do nich dostęp. Najczęstsze nieprawidłowości to:
- odzież robocza przechowywana razem z prywatną albo na stanowisku pracy,
- zbyt mała liczba szafek, umywalek lub toalet w stosunku do liczby pracowników na zmianie,
- brak ciepłej wody, mydła i ręczników,
- toalety zamknięte na klucz albo wykorzystywane jako magazyn,
- brak natrysków przy pracach brudzących,
- zaniedbane pomieszczenia bez wentylacji i ogrzewania.
Inspektor może wydać nakaz usunięcia nieprawidłowości, nałożyć mandat od 1000 do 2000 zł (do 5000 zł przy recydywie) albo skierować wniosek do sądu. Za naruszenie przepisów BHP art. 283 KP przewiduje grzywnę do 30 000 zł. Jak przygotować się do takiej wizyty, opisujemy w artykule Kontrola PIP – co sprawdza inspektor i jak się przygotować.
Podsumowanie
Pomieszczenia higieniczno-sanitarne w pracy wynikają z art. 233 KP i załącznika nr 3 do rozporządzenia z 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów BHP. Ich rodzaj i liczba zależą od liczby pracowników na najliczniejszej zmianie i od charakteru pracy, a w małych firmach przepisy dopuszczają rozwiązania uproszczone. Najlepiej zaplanować zaplecze już przy wyborze lokalu lub projektowaniu hali, bo przebudowa po kontroli jest najdroższym rozwiązaniem. Jeśli dopiero zakładasz firmę, zajrzyj do naszej checklisty dokumentacji BHP dla nowej firmy.
Kompletna dokumentacja BHP z bhpomocnik.pl
Zaplecze to jedno, a dokumenty to drugie. W sklepie bhpomocnik.pl znajdziesz gotowe wzory zarządzeń, karty przydziału odzieży, oceny ryzyka zawodowego i instrukcje BHP dla setek stanowisk. Uporządkujesz dokumentację, zanim sprawdzi ją inspektor PIP.