Ochronniki słuchu – nauszniki, wkładki, SNR i dobór do hałasu

Pomiar wykazał przekroczenie 85 dB, kupiłeś pudło żółtych wkładek i temat wydaje się zamknięty. Niestety ochronniki słuchu działają tylko wtedy, gdy są dobrane do konkretnego hałasu, pasują pracownikowi i są noszone przez całą zmianę. Zbyt słabe nie chronią, a zbyt mocne izolują od otoczenia, przez co pracownik je zdejmuje. W tym poradniku wyjaśniamy, kiedy musisz zapewnić ochronniki słuchu, czym różnią się nauszniki od wkładek, jak czytać oznaczenia SNR oraz H, M, L i jak w praktyce dobrać ochronę do poziomu hałasu na stanowisku.

To kolejny wpis z naszej serii o środkach ochrony indywidualnej. Jeśli szukasz informacji o normach hałasu, metodach pomiaru i wartościach dopuszczalnych, zajrzyj do artykułu Hałas w miejscu pracy – normy, pomiar i ochrona słuchu. Tutaj skupiamy się na tym, co dzieje się po pomiarze: na wyborze i stosowaniu ochronników.

Kiedy pracodawca musi zapewnić ochronniki słuchu

Obowiązki związane z ochroną słuchu wynikają z rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy z 5 sierpnia 2005 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne (Dz.U. 2005 nr 157, poz. 1318). Rozporządzenie nie zaczyna od wartości dopuszczalnych, tylko od tzw. progów działania. Ich przekroczenie uruchamia konkretne obowiązki, zanim jeszcze dojdzie do przekroczenia NDN.

Dolna i górna wartość progu działania

• Dolna wartość progu działania – poziom ekspozycji LEX,8h = 80 dB lub szczytowy poziom dźwięku C LC,peak = 135 dB. Po jej przekroczeniu pracodawca udostępnia pracownikom ochronniki słuchu. Pracownik może z nich korzystać, ale przepisy jeszcze go do tego nie zmuszają.
• Górna wartość progu działania – LEX,8h = 85 dB lub LC,peak = 137 dB. Po jej przekroczeniu pracownicy muszą stosować ochronniki słuchu, a pracodawca nadzoruje ich stosowanie, oznakowuje strefy zagrożone hałasem i opracowuje program działań technicznych i organizacyjnych ograniczających narażenie.

Dla porządku: NDN dla hałasu to LEX,8h 85 dB. Ochronniki słuchu nie zastępują jednak ograniczania hałasu u źródła. Obudowy maszyn, ekrany akustyczne, wymiana urządzeń na cichsze i skracanie czasu ekspozycji mają pierwszeństwo, a ochrona indywidualna jest ostatnią linią obrony.

Skąd wiesz, jaki jest poziom hałasu

Bez aktualnych wyników pomiarów nie da się sensownie dobrać ochronników. Potrzebujesz nie tylko poziomu ekspozycji, ale najlepiej też poziomu dźwięku C oraz informacji, czy w hałasie dominują niskie, czy wysokie częstotliwości. Jak często badać hałas i jak wygląda procedura, opisaliśmy w artykule Pomiary czynników szkodliwych w pracy – częstotliwość, koszt i procedura. Wyniki pomiarów powinny trafić też do oceny ryzyka zawodowego, np. przy stanowisku, które opisuje ocena ryzyka zawodowego szlifierza metali.

Rodzaje ochronników słuchu – nauszniki i wkładki

Ochronniki słuchu są badane i oznaczane według norm z serii PN-EN 352. Kupując je, sprawdź oznakowanie CE, numer normy i instrukcję producenta. W praktyce spotkasz trzy podstawowe grupy:

• PN-EN 352-1 – nauszniki przeciwhałasowe z pałąkiem nagłownym, karkowym lub podbródkowym,
• PN-EN 352-2 – wkładki przeciwhałasowe, czyli ochronniki wkładane do przewodu słuchowego,
• PN-EN 352-3 – nauszniki nahełmowe, mocowane do hełmu ochronnego.

Nauszniki przeciwhałasowe

Nauszniki obejmują całą małżowinę uszną i szczelnie przylegają do głowy. Łatwo je założyć i zdjąć, nie wymagają dopasowania do przewodu słuchowego, a przełożony z daleka widzi, czy pracownik je nosi. Sprawdzają się szczególnie przy pracy krótkotrwałej z przerwami, gdy pracownik co chwilę wchodzi do hałaśliwej strefy i z niej wychodzi, np. brygadzista przechodzący przez halę albo magazynier obsługujący okresowo prasę do kartonów.

Wady? W wysokiej temperaturze nauszniki są męczące, bo pod poduszkami poci się skóra. Szczelność obniżają też długie włosy, czapka pod pałąkiem i grube zauszniki okularów.

Wkładki przeciwhałasowe

Wkładki są lekkie, tanie i wygodne przy długiej pracy w cieple oraz w połączeniu z okularami, przyłbicą czy półmaską. Wymagają jednak prawidłowego założenia, a tego trzeba pracowników nauczyć. Źle włożona wkładka daje dużo słabszą ochronę niż deklaruje producent. Na rynku znajdziesz trzy główne typy:

• wkładki jednorazowe – zwykle z pianki, przed włożeniem rolowane w palcach. Higieniczne, bo każda para trafia do kosza po zmianie, ale wymagają czystych rąk przy zakładaniu,
• wkładki wielokrotnego użytku – silikonowe lub z tworzywa, często na sznurku. Trzeba je regularnie myć, przechowywać w pudełku i wymieniać, gdy się odkształcą lub zabrudzą,
• wkładki formowane indywidualnie – wykonane na podstawie odlewu ucha konkretnej osoby. Droższe, ale wygodne i powtarzalne w dopasowaniu, dobre dla osób, które noszą ochronniki przez całą zmianę.

Uwaga na pracowników z problemami uszu. Przy stanach zapalnych przewodu słuchowego, skłonności do nadmiaru woskowiny czy podrażnieniach wkładki mogą być niewskazane. Wtedy lepszym wyborem są nauszniki, a w razie wątpliwości warto skonsultować się z lekarzem medycyny pracy.

SNR oraz H, M, L – jak czytać parametry ochronników słuchu

Na opakowaniu i w instrukcji producent podaje parametry tłumienia wyznaczone w badaniach. Dwa najważniejsze oznaczenia to:

• SNR – pojedyncza wartość tłumienia w decybelach. Najprostsza do porównania dwóch modeli, ale uśrednia zachowanie ochronnika dla różnych rodzajów hałasu,
• H, M, L – tłumienie dla dźwięków o wysokiej (H), średniej (M) i niskiej (L) częstotliwości. Pozwala dobrać ochronnik do charakteru hałasu na stanowisku.

Dlaczego to ważne? Hałas sprężarki, silnika spalinowego czy wentylatora ma dużo składowych niskich, a szlifierka, piła czy narzędzia pneumatyczne generują głównie dźwięki wysokie. Ten sam ochronnik może świetnie tłumić piskliwy hałas szlifowania, a znacznie słabiej buczenie sprężarki. Przy hałasie niskoczęstotliwościowym patrz więc przede wszystkim na wartość L, a przy wysokoczęstotliwościowym na H.

Prosty przykład obliczenia

W najprostszej metodzie od poziomu dźwięku C zmierzonego na stanowisku odejmuje się wartość SNR ochronnika. Przykład: jeśli poziom hałasu na stanowisku wynosi 98 dB (C), a nauszniki mają SNR 28 dB, szacunkowy poziom pod ochronnikiem to około 70 dB. Dokładniejszy wynik daje metoda H, M, L, którą zwykle stosuje osoba wykonująca pomiary lub służba BHP. Pamiętaj, że to wartości laboratoryjne – w realnych warunkach, przy gorszym dopasowaniu i zużytych poduszkach, ochrona bywa niższa.

Jak dobrać ochronniki słuchu do poziomu hałasu

Intuicja podpowiada, że im wyższy SNR, tym lepiej. To błąd. Zalecane w praktyce doboru, m.in. wg CIOP-PIB, jest takie dobranie ochronnika, aby poziom hałasu pod nim (efektywny) mieścił się orientacyjnie w przedziale 65-80 dB.

• powyżej 80 dB pod ochronnikiem – ochrona niewystarczająca, słuch pracownika nadal jest narażony,
• 65-80 dB – zakres właściwy: słuch jest chroniony, a pracownik nadal słyszy otoczenie,
• poniżej 65 dB – nadmierna izolacja. Pracownik nie słyszy sygnałów ostrzegawczych, cofającego wózka, poleceń brygadzisty i rozmowy, czuje się odcięty i częściej zdejmuje ochronnik.

Nadmierna izolacja to realne zagrożenie, zwłaszcza w magazynach z ruchem wózków jezdniowych i na halach, gdzie alarmy mają znaczenie dla bezpieczeństwa. Dlatego w strefie o umiarkowanym hałasie lepiej sprawdzi się ochronnik o niższym SNR, który pracownik będzie nosił chętnie przez całą zmianę.

Komfort, okulary i hełm

Poza parametrami akustycznymi przy wyborze ochronników słuchu weź pod uwagę:

• okulary ochronne i korekcyjne – zauszniki okularów rozszczelniają poduszki nauszników. Wybieraj okulary z cienkimi, płaskimi zausznikami albo stosuj wkładki. O doborze ochrony oczu piszemy w artykule Ochrona oczu i twarzy w pracy – okulary, gogle, przyłbice i EN 166,
• hełm ochronny – na budowie i w zakładach z ryzykiem uderzenia stosuj nauszniki nahełmowe zgodne z PN-EN 352-3. Producent wskazuje, z jakimi modelami hełmów zostały przebadane, i tej informacji trzeba się trzymać,
• temperatura i wilgotność – w upale i przy pracy fizycznej pracownicy lepiej znoszą wkładki,
• komunikacja – tam, gdzie pracownicy muszą się porozumiewać, rozważ nauszniki z funkcją przenoszenia dźwięków otoczenia lub komunikacji radiowej,
• indywidualne preferencje – daj pracownikom do wyboru dwa lub trzy modele spełniające wymagania. Ochronnik, który komuś nie odpowiada, będzie zdejmowany.

Stosowanie, higiena i dokumentacja ochronników słuchu

Najlepiej dobrany ochronnik nie zadziała, jeśli pracownik nosi go tylko przez część zmiany. Ochronniki słuchu trzeba stosować przez cały czas przebywania w hałasie. Zdjęcie ich nawet na krótko, np. żeby porozmawiać przy pracującej maszynie, znacząco obniża skuteczność ochrony w skali całej zmiany. To trzeba jasno powiedzieć na instruktażu i egzekwować w strefach oznakowanych.

• pokaż pracownikom, jak prawidłowo włożyć wkładkę i sprawdzić szczelność nauszników,
• zapewnij dostęp do wkładek jednorazowych przy wejściu do strefy hałasu,
• poduszki nauszników regularnie czyść i wymieniaj, gdy twardnieją lub pękają,
• nie przekazuj wkładek wielokrotnego użytku i nauszników między pracownikami bez dezynfekcji,
• przechowuj ochronniki w czystym miejscu, nie na zakurzonym blacie przy maszynie.

Zasady przydziału i stosowania warto ująć w wewnętrznym dokumencie. Gotowym rozwiązaniem jest zarządzenie w sprawie stosowania środków ochrony indywidualnej, a wydawanie ochronników poszczególnym osobom najprościej rejestrować w indywidualnej karcie odzieży i środków ochrony indywidualnej. Obowiązek używania ochronników warto też wpisać do instrukcji stanowiskowych, np. w instrukcji BHP przy obsłudze szlifierki kątowej. Szerzej o ewidencji i wymianie wszystkich środków ochrony piszemy we wpisie Środki ochrony indywidualnej – dobór, ewidencja i wymiana w firmie.

Obowiązki pracodawcy i kary za brak ochrony słuchu

Zgodnie z art. 237⁶ Kodeksu pracy pracodawca dostarcza pracownikowi nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej, w tym ochronniki słuchu, i informuje o sposobach ich używania. Z kolei art. 237⁹ Kodeksu pracy zabrania dopuszczenia pracownika do pracy bez wymaganych środków ochrony. Jeśli w strefie powyżej górnej wartości progu działania pracownik pracuje bez ochronników, odpowiedzialność ponosi pracodawca, a nie tylko pracownik.

Inspektor PIP podczas kontroli sprawdzi wyniki pomiarów hałasu, ocenę ryzyka, oznakowanie stref, dokumentację wydawania ochronników i to, czy pracownicy faktycznie je noszą. Od 8 lipca 2026 r., po nowelizacji Kodeksu pracy (Dz.U. 2026 poz. 473), za wykroczenia przeciwko przepisom BHP grozi grzywna od 2 000 do 60 000 zł, a przy recydywie do 90 000 zł. Mandat nakładany przez inspektora PIP wynosi od 2 000 do 5 000 zł, a przy ponownym naruszeniu do 10 000 zł. Do tego dochodzą koszty ewentualnego postępowania w sprawie choroby zawodowej, jaką jest uszkodzenie słuchu wywołane hałasem.

Podsumowanie

Ochronniki słuchu dobiera się do zmierzonego hałasu, a nie do najwyższego SNR na półce. Zacznij od aktualnych pomiarów, sprawdź, czy w hałasie dominują niskie czy wysokie częstotliwości, i wybierz nauszniki lub wkładki tak, aby poziom pod ochronnikiem mieścił się orientacyjnie w przedziale 65-80 dB. Uwzględnij okulary, hełm, temperaturę i preferencje pracowników, a potem egzekwuj noszenie ochronników przez cały czas ekspozycji i dokumentuj ich wydawanie.

Uporządkuj dokumentację ochrony słuchu z bhpomocnik.pl

W naszym sklepie bhpomocnik.pl znajdziesz gotowe wzory dokumentów BHP, oceny ryzyka zawodowego dla stanowisk narażonych na hałas i instrukcje stanowiskowe do pobrania od ręki. Kupujesz dla większego zespołu? Sprawdź Strefę Pracodawcy i przygotuj firmę na kontrolę PIP bez nerwów.