Apteka to miejsce pracy o specyficznym profilu zagrożeń – farmaceuci i technicy farmaceutyczni narażeni są na kontakt z substancjami leczniczymi, w tym cytostatykami i lekami hormonalnymi, a praca w pozycji stojącej przez całą zmianę generuje poważne obciążenia układu ruchu. BHP w aptece obejmuje zarówno zagrożenia chemiczne związane z lekami o właściwościach niebezpiecznych, jak i ergonomiczne wynikające ze specyfiki pracy przy ladzie i w zapleczu. Kierownik apteki jako pracodawca ponosi pełną odpowiedzialność za bezpieczeństwo personelu.
BHP w aptece – leki niebezpieczne i substancje CMR
Największe zagrożenie zawodowe w aptece stanowią leki o właściwościach rakotwórczych, mutagennych lub działających szkodliwie na rozrodczość (CMR) – przede wszystkim cytostatyki stosowane w chemioterapii. Pracownicy apteki przygotowujący roztwory do infuzji cytostatycznych są szczególnie narażeni na inhalację par lub kontakt ze skórą. Substancje CMR wymagają odrębnego postępowania: czynniki szkodliwe w środowisku pracy – NDS, NDN i rejestr.
Cytostatyki w aptece – wymagania szczegółowe
- Przygotowywanie roztworów cytostycznych wyłącznie w komorze laminarnej z pionowym przepływem powietrza (klasa II B2 lub III)
- Obowiązkowe środki ochrony indywidualnej przy pracy z cytostatykami: rękawice chemoodporne (podwójne – grubość min. 0,2 mm), fartuch z długimi rękawami, ochrona oczu i dróg oddechowych (min. FFP2)
- Rejestr pracowników narażonych na substancje CMR – prowadzony przez pracodawcę, przechowywany 40 lat
- Pomiary stężeń cytostatyków w powietrzu na stanowiskach pracy – cyklicznie, wyniki do rejestru
- Zakaz pracy kobiet w ciąży i karmiących piersią przy preparatyce cytostatyków
Inne leki i substancje niebezpieczne w aptece
- Leki hormonalne (estrogeny, progesteron) – wchłaniają się przez skórę; wymagane rękawice przy porcjowaniu i przygotowywaniu
- Antybiotyki – ryzyko uczulenia i nadwrażliwości; praca z antybiotykami beta-laktamowymi wymaga ostrożności przy pracownikach z alergią
- Substancje psychoaktywne i narkotyki – specjalne przepisy dotyczące przechowywania i ewidencji; odrębne zagrożenia przy przypadkowym kontakcie
- Alkohol etylowy i substancje łatwopalne – przechowywanie i zagrożenie pożarowe w zapleczu aptecznym
Każda substancja niebezpieczna stosowana w aptece musi mieć aktualną kartę charakterystyki dostępną dla pracowników: karty charakterystyki substancji chemicznych – wymogi i dokumentacja.
Ergonomia i obciążenia fizyczne w aptece
Praca stojąca – główne obciążenie ergonomiczne
Farmaceuci i technicy farmaceutyczni pracują przez większość zmiany w pozycji stojącej za ladą – jest to uznawane za czynnik uciążliwy wymagający oceny ryzyka zawodowego. Długotrwała praca stojąca prowadzi do przeciążeń kręgosłupa lędźwiowego i kończyn dolnych. Ocena ryzyka zawodowego powinna uwzględnić czas stania, możliwość zmiany pozycji i ergonomię stanowiska pracy przy ladzie aptecznej.
- Krzesło lub stołek barowy dostępne za ladą – przepisy nie nakazują pracy wyłącznie stojącej; pracownik powinien mieć możliwość siedzenia przy mniejszym ruchu
- Mata antyzmęczeniowa pod stopami przy stałym stanowisku – redukuje obciążenie stawów i mięśni nóg
- Wysokość lady aptecznej dopasowana do wzrostu pracownika – eliminacja wymuszonej pozycji pleców
- Organizacja stanowiska: najczęściej pobierane leki na wysokości między kolanami a ramionami – bez konieczności schylania się lub sięgania powyżej głowy
- Ograniczenie czasu pracy przy monitorze komputerowym – prawidłowo ustawiony monitor i klawiatura
Ręczne prace transportowe w zapleczu aptecznym
Rozładunek dostaw leków, przenoszenie kartonów na zaplecze i układanie na półkach to ręczne prace transportowe wymagające oceny w zakresie norm dźwigania. Kobiety nie powinny dźwigać ciężarów powyżej 12 kg przy stałym wysiłku (6 kg przy pracy dorywczej); mężczyźni odpowiednio 30 kg / 50 kg. Przekroczenie tych norm wymaga mechanizacji lub reorganizacji pracy. Ochrona kobiet w ciąży: BHP kobiet w ciąży – zakazy i ograniczenia.
Badania profilaktyczne dla pracowników apteki
Skierowanie na badania profilaktyczne dla pracownika apteki musi zawierać opis specyficznych zagrożeń – substancje CMR, alergizujące, leki hormonalne. Zakres badań profilaktycznych jest rozszerzony w stosunku do typowego stanowiska biurowego: badania lekarskie pracowników – zakres i obowiązek pracodawcy. Pracownicy narażeni na cytostatyki powinni mieć badania co rok lub zgodnie z zaleceniami lekarza medycyny pracy. Wyniki pomiarów stężeń powinny być dołączone do skierowania na badania.
Szkolenia BHP w aptece – częstotliwość i zakres
- Szkolenie wstępne przed pierwszym dniem pracy: szkolenie wstępne BHP
- Szkolenia okresowe dla farmaceutów i techników – co 5 lat (pracownicy administracyjni) lub co 3 lata (jeśli zakwalifikowani jako stanowiska robotnicze)
- Szkolenie z obsługi komory laminarnej i postępowania z cytostatykami – obowiązkowe przed dopuszczeniem do preparatyki
- Instruktaż z zakresu pierwszej pomocy – minimum jedna osoba z kwalifikacjami w każdej aptece
Kontrola PIP w aptece – najczęstsze nieprawidłowości
PIP kontrolując apteki najczęściej stwierdza: brak oceny ryzyka zawodowego uwzględniającej substancje CMR i leki hormonalne, brak rejestru narażeń na substancje CMR, nieaktualne karty charakterystyki lub brak dostępu do nich dla pracowników, nieprawidłowe lub niestosowane ŚOI przy preparatyce. Kary: kara za brak szkolenia BHP – mandaty i odpowiedzialność. Odpowiedzialność karna kierownika apteki jako pracodawcy: odpowiedzialność karna pracodawcy za BHP.
Podsumowanie
BHP w aptece wymaga uwzględnienia zagrożeń chemicznych (leki CMR, cytostatyki, substancje alergizujące) i ergonomicznych (praca stojąca, ręczne prace transportowe). Kierownik apteki musi: prowadzić rejestr narażeń na substancje CMR, zapewnić komory laminarne przy preparatyce cytostatyków, wyposażyć personel w ŚOI, przeprowadzić ocenę ryzyka uwzględniającą specyfikę apteki i regularnie kierować pracowników na badania profilaktyczne.
Dokumentacja BHP dla apteki – wzory i gotowe dokumenty
Ocena ryzyka zawodowego, instrukcje stanowiskowe i rejestr substancji niebezpiecznych to podstawa dokumentacji BHP apteki. Gotowe wzory dokumentów dostępne na bhpomocnik.pl: instrukcja BHP na stanowisku pracy, środki ochrony indywidualnej – dobór i ewidencja.