Procedura LOTO – blokowanie i oznakowanie energii przy konserwacji

Pracownik serwisuje maszynę – ktoś nieświadomy ją uruchamia. Serwisant wkłada rękę w mechanizm – automatyka go nie widzi i uruchamia cykl. Takie wypadki zdarzają się regularnie w polskich zakładach i kończą amputacjami lub śmiercią. Procedura LOTO (Lockout/Tagout – blokowanie i oznakowanie) to system, który eliminuje to ryzyko przez fizyczne odcięcie wszystkich źródeł energii i zabezpieczenie ich kłódką. Procedura LOTO nie jest modą – to wymaganie prawa i normy EN ISO 50110. Jak wdrożyć ją w firmie.

Podstawa prawna i normy

• § 57 Rozporządzenia MGiP z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów BHP – obowiązek instrukcji BHP przy pracach konserwacyjnych
• § 58 – przy konserwacji i naprawach maszyn: wyłączenie napędu, mechaniczne unieruchomienie przed przystąpieniem do pracy
• Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE – wymagania dotyczące konserwacji maszyn i odłączenia od zasilania
• Norma EN ISO 50110 – Eksploatacja instalacji elektrycznych – wymagania bezpiecznej pracy
• PN-EN 1037 – Bezpieczeństwo maszyn – Zapobieganie niespodziewanemu uruchomieniu

Źródła energii objęte procedurą LOTO

Energia elektryczna

• Wyłącznik główny maszyny – nie wyłącza kondensatorów i układów podtrzymania
• Rozdzielnica elektryczna – wyłącznik z możliwością założenia kłódki lub blokady
• Kondensatory – po wyłączeniu zasilania rozładuj przed przystąpieniem do pracy
• UPS i akumulatory – niezależne źródło energii, wymagają osobnego odłączenia

Energia pneumatyczna i hydrauliczna

• Odłączenie od sprężonego powietrza – zawór kulowy + blokada, odpowietrzenie układu
• Siłowniki hydrauliczne pod ciśnieniem – mechaniczne podparcie przed pracą w ich pobliżu
• Zasobniki energii hydraulicznej – odpuszczenie ciśnienia przez zawór spustowy

Energia potencjalna i grawitacyjna

• Podniesione ramiona i chwytaki – mechaniczne podparcie lub opuszczenie przed pracą
• Sprężyny pod napięciem – rozprężenie w kontrolowany sposób lub mechaniczne zabezpieczenie
• Zawieszone elementy suwnic i żurawi – opuszczenie lub podparcie klinami

5 kroków procedury LOTO

1. Powiadomienie – poinformuj operatora i wszystkich w pobliżu o planowanej konserwacji i wyłączeniu maszyny
2. Wyłączenie i izolacja – wyłącz maszynę w normalny sposób i odizoluj wszystkie zidentyfikowane źródła energii
3. Zablokowanie – każda osoba wykonująca prace zakłada własną kłódkę LOTO na każdy punkt izolacji. Jeden serwisant = minimum jedna kłódka
4. Oznakowanie – przywieszka LOTO z danymi osoby, datą i opisem prac. Jeśli nie ma kłódki (stary punkt odcięcia) – tylko przywieszka TAGOUT
5. Weryfikacja – przed przystąpieniem do pracy sprawdź brak energii: próba uruchomienia, miernik napięcia, sprawdzenie ciśnienia

Zdejmowanie blokady LOTO

• Tylko właściciel kłódki może ją zdjąć – nie wolno zdejmować kłódki innej osoby
• Zgubiona kłódka – specjalna procedura: potwierdzenie zakończenia prac i zezwolenie kierownika
• Przed zdejm kłódki: usunięcie narzędzi i materiałów z maszyny, wycofanie wszystkich osób ze strefy niebezpiecznej
• Powiadomienie operatora o gotowości maszyny do pracy

Prace konserwacyjne przy maszynach to prace szczególnie niebezpieczne w wielu przypadkach. Więcej o zasadach organizacji i zezwoleniach we wpisie o pracach szczególnie niebezpiecznych.

Sprzęt LOTO – wyposażenie niezbędne

• Kłódki LOTO – różne kolory dla różnych działów lub osób, każda z numerem seryjnym
• Stacja LOTO – skrzynka ze wszystkimi niezbędnymi kłódkami, blokadami i przywieszkami
• Blokady do wyłączników elektrycznych – różne rozmiary do różnych typów wyłączników
• Blokady do zaworów kulowych – płaskie i szczelinowe dla różnych średnic rur
• Przywieszki TAGOUT – z miejscem na dane osobowe i opis prac
• Hasło do stacji LOTO – kodowane lub centralne dla działu utrzymania ruchu

Instrukcja LOTO dla każdej maszyny

• Mapa źródeł energii – diagram maszyny z zaznaczonymi wszystkimi punktami izolacji
• Kolejność wyłączania – ważna gdy wyłączenie źródeł ma określoną sekwencję
• Typ blokady dla każdego punktu – numer kłódki lub typ blokady mechanicznej
• Metoda weryfikacji – jak sprawdzić odizolowanie każdego źródła
• Instrukcja dostępna przy maszynie – laminowana karta lub tablica

Instrukcja LOTO to rodzaj instrukcji BHP na stanowisku pracy. Wymagania dotyczące zawartości we wpisie o co powinna zawierać instrukcja BHP. Dyrektywa maszynowa wymaga, aby procedury konserwacji były opisane w dokumentacji technicznej urządzeń – więcej we wpisie o dyrektywie maszynowej.

Szkolenie z LOTO – kto i jak często

• Wszyscy pracownicy obsługujący maszyny – szkolenie z zasad LOTO jako część instruktażu stanowiskowego
• Pracownicy serwisu i utrzymania ruchu – pełne szkolenie z procedury LOTO dla wszystkich używanych maszyn
• Kierownicy – szkolenie z nadzoru i odpowiedzialności za egzekwowanie LOTO
• Ponowne szkolenie – gdy zmienią się procedury lub maszyna, lub gdy pracownik naruszy zasady LOTO

Podsumowanie

Procedura LOTO to jeden z najskuteczniejszych narzędzi eliminacji wypadków przy konserwacji i naprawach maszyn. Pięć kroków: powiadomienie, odizolowanie wszystkich źródeł energii, zablokowanie własną kłódką, oznakowanie i weryfikacja – eliminuje ryzyko niespodziewanego uruchomienia. Każda maszyna wymaga własnej instrukcji LOTO z mapą punktów izolacji. Koszt wdrożenia systemu LOTO to ułamek kosztów wypadku amputacyjnego lub śmiertelnego.

Dokumentacja BHP z BHPomocnik

Oceny ryzyka dla pracowników utrzymania ruchu i serwisu: Inżynier utrzymania ruchu – ORZ i Technik utrzymania ruchu – ORZ. Instrukcja BHP przy urządzeniach napędowych: Urządzenia napędowe – Instrukcja BHP. Wejdź na bhpomocnik.pl.