Praca w pozycji stojącej – ergonomia, przerwy i obowiązki pracodawcy

Sprzedawca, fryzjer, tokarz, pracownik linii produkcyjnej czy barman spędzają na nogach większość zmiany. Praca w pozycji stojącej wydaje się mniej obciążająca niż dźwiganie, ale po latach daje o sobie znać bólami kręgosłupa, żylakami i przewlekłym zmęczeniem nóg. W tym artykule wyjaśniamy, jakie obowiązki ma pracodawca, jak zorganizować ergonomiczne stanowisko i jakie rozwiązania (maty, siedziska, przerwy) realnie zmniejszają obciążenie pracowników.

Praca w pozycji stojącej – dlaczego to zagrożenie zawodowe

Długotrwałe stanie bez możliwości zmiany pozycji to tzw. obciążenie statyczne. Mięśnie nóg i pleców pracują cały czas, krew gorzej wraca z kończyn dolnych, a stawy kolanowe i biodrowe przenoszą stały nacisk. Problem narasta, gdy pracownik stoi na twardej, betonowej posadzce, w nieodpowiednim obuwiu i bez przerw.

Typowe skutki zdrowotne, które pojawiają się u osób pracujących na stojąco:

• bóle odcinka lędźwiowego kręgosłupa i karku,
• obrzęki nóg, uczucie ciężkich nóg i żylaki kończyn dolnych,
• dolegliwości stóp, w tym bóle pięt i przeciążenia ścięgien,
• bóle kolan i bioder,
• szybsze zmęczenie, spadek koncentracji i większe ryzyko błędów oraz wypadków.

Kogo dotyczy problem

Pozycja stojąca dominuje w handlu, gastronomii, usługach fryzjerskich i kosmetycznych, na liniach produkcyjnych, przy obrabiarkach, w magazynach i na stanowiskach kontroli jakości. Dotyczy także kasjerów pracujących przy kasach typu stojącego. Specyfikę pracy przy kasie opisaliśmy szerzej we wpisie BHP kasjera i pracownika kasy.

Obowiązki pracodawcy przy pracy w pozycji stojącej

Kodeks pracy nie zawiera osobnego rozdziału o pracy na stojąco, ale ogólne obowiązki pracodawcy w pełni ją obejmują. Zgodnie z art. 207 § 2 KP pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. W praktyce oznacza to konieczność uwzględnienia ergonomii.

Ocena ryzyka zawodowego

Art. 226 KP nakłada obowiązek oceny i dokumentowania ryzyka zawodowego oraz informowania pracowników o tym ryzyku i działaniach profilaktycznych. Obciążenie statyczne wynikające z wymuszonej pozycji ciała powinno być wpisane jako zagrożenie, a w karcie oceny trzeba wskazać konkretne środki ochrony: przerwy, maty, siedziska, rotację. Jak to zrobić krok po kroku, wyjaśniamy w artykule ocena ryzyka zawodowego – obowiązek pracodawcy.

Gotowe dokumenty dla stanowisk, na których dominuje praca na stojąco, znajdziesz w sklepie, np. ocena ryzyka zawodowego sprzedawcy metodą PN-N-18002.

Instrukcje i szkolenie

Pracownik powinien wiedzieć, jak ograniczać obciążenie: zmieniać pozycję, korzystać z podpórek i siedzisk, dbać o obuwie. Te zasady warto wpisać do instrukcji stanowiskowej i omówić podczas instruktażu. Przykładem dokumentu dla handlu jest instrukcja BHP na stanowisku kasjer-sprzedawca, a dla produkcji instrukcja BHP na stanowisku tokarz.

Badania lekarskie

Zgodnie z art. 229 KP pracownik podlega badaniom wstępnym, okresowym i kontrolnym. W skierowaniu na badania pracodawca powinien wskazać czynniki uciążliwe, w tym wymuszoną pozycję stojącą. Dzięki temu lekarz medycyny pracy może ocenić np. problemy z układem krążenia czy kręgosłupem.

Jak zorganizować ergonomiczne stanowisko pracy na stojąco

Dobrze zaprojektowane stanowisko to podstawa. Nawet najlepsza mata nie pomoże, jeśli pracownik musi stale się pochylać albo sięgać ponad wysokość barków.

Wysokość blatu i zasięg rąk

• Prace precyzyjne (montaż drobnych elementów, kontrola jakości) – blat nieco powyżej wysokości łokci.
• Prace lekkie (pakowanie, obsługa kasy, krojenie) – blat kilka-kilkanaście centymetrów poniżej łokci.
• Prace wymagające siły (obróbka, ugniatanie) – blat wyraźnie poniżej łokci, aby można było wykorzystać ciężar ciała.
• Najczęściej używane narzędzia i materiały powinny być w zasięgu rąk, bez skrętów tułowia.
• Jeśli na jednym stanowisku pracują osoby o różnym wzroście, najlepiej sprawdzają się blaty z regulacją wysokości lub podesty.

Podłoże i maty antyzmęczeniowe

Twarda posadzka betonowa czy płytki zwiększają obciążenie stóp i stawów. Maty antyzmęczeniowe z gumy lub pianki zmuszają mięśnie łydek do drobnych, nieświadomych ruchów, co poprawia krążenie. Przy wyborze maty zwróć uwagę na:

• dopasowanie do warunków (maty olejoodporne na produkcji, maty z otworami drenażowymi w gastronomii),
• fazowane krawędzie, które ograniczają ryzyko potknięcia,
• antypoślizgowy spód i powierzchnię,
• możliwość łatwego czyszczenia.

Pamiętaj, że źle dobrana lub zużyta mata może sama stać się zagrożeniem – zawinięte rogi to częsta przyczyna potknięć.

Siedziska do odpoczynku i podpórki

Tam, gdzie charakter pracy pozwala, warto zapewnić krzesło lub taboret do krótkiego odpoczynku w pobliżu stanowiska. Dobrym rozwiązaniem są też siedziska półstojące (tzw. stołki stojąco-siedzące) oraz podnóżki i drążki, na których można oprzeć jedną nogę. Zmiana nogi podporowej co kilka minut odciąża odcinek lędźwiowy kręgosłupa.

Obuwie robocze

Zgodnie z art. 237⁷ KP pracodawca dostarcza nieodpłatnie odzież i obuwie robocze, jeśli odzież własna pracownika może ulec zniszczeniu lub zabrudzeniu albo ze względu na wymagania technologiczne, sanitarne lub bezpieczeństwa. Przy pracy na stojąco obuwie powinno mieć amortyzującą podeszwę, dobrze trzymać piętę i nie mieć wysokiego obcasa. Przydział warto ewidencjonować, np. na indywidualnej karcie odzieży i środków ochrony indywidualnej.

Przerwy i organizacja pracy

Najskuteczniejszą metodą ograniczania skutków długotrwałego stania jest zmiana pozycji. Organizacja pracy ma tu większe znaczenie niż wyposażenie.

• Przerwa wliczana do czasu pracy – zgodnie z art. 134 KP, jeżeli dobowy wymiar czasu pracy wynosi co najmniej 6 godzin, pracownik ma prawo do przerwy trwającej co najmniej 15 minut.
• Mikroprzerwy – krótkie, częste przerwy (np. kilka minut co godzinę) są dla układu krążenia korzystniejsze niż jedna dłuższa przerwa.
• Rotacja zadań – przeplatanie pracy stojącej z pracą siedzącą lub w ruchu, np. obsługa kasy na zmianę z wykładaniem towaru.
• Ograniczenie stania w miejscu – chodzenie jest mniej obciążające niż stanie w bezruchu.
• Grafik – przy pracy zmianowej unikaj zbyt wielu długich zmian pod rząd. Więcej w artykule o pracy zmianowej, grafikach i przerwach.

Szczególne grupy pracowników

Pracownice w ciąży

Rozporządzenie Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią ogranicza pracę w pozycji stojącej. Kobieta w ciąży nie może pracować na stojąco łącznie dłużej niż 3 godziny w czasie zmiany, a czas stania bez zmiany pozycji nie może jednorazowo przekraczać 15 minut, po czym należy zapewnić 10-minutową przerwę. Pracodawca musi przeorganizować pracę lub przenieść pracownicę na inne stanowisko.

Pracownicy młodociani i osoby z niepełnosprawnością

U młodocianych oraz u osób z orzeczoną niepełnosprawnością ograniczenia wynikają z odrębnych przepisów i zaleceń lekarza medycyny pracy. W obu przypadkach ocena ryzyka powinna być przeprowadzona indywidualnie.

Kontrola PIP i konsekwencje zaniedbań

Inspektor pracy sprawdza, czy ocena ryzyka uwzględnia obciążenie statyczne, czy pracownicy mają zapewnione przerwy, obuwie robocze i czy stanowiska są urządzone zgodnie z zasadami ergonomii. Naruszenie przepisów i zasad BHP jest wykroczeniem z art. 283 § 1 KP i podlega karze grzywny od 1000 do 30 000 zł. Inspektor może też nałożyć mandat od 1000 do 2000 zł, a w przypadku ponownego ukarania za podobne wykroczenie w ciągu 2 lat – do 5000 zł.

Warto pamiętać, że pozycja stojąca często łączy się z innymi obciążeniami, np. przenoszeniem towaru. Normy dźwigania opisaliśmy w artykule ręczne prace transportowe – normy dźwigania.

Lista kontrolna dla pracodawcy

1. Czy obciążenie statyczne jest uwzględnione w ocenie ryzyka zawodowego?
2. Czy wysokość blatów jest dopasowana do rodzaju pracy i wzrostu pracowników?
3. Czy na twardych posadzkach leżą maty antyzmęczeniowe w dobrym stanie?
4. Czy w pobliżu stanowisk są siedziska lub podpórki do krótkiego odpoczynku?
5. Czy pracownicy otrzymują obuwie robocze z amortyzacją i jest to ewidencjonowane?
6. Czy przerwy i rotacja zadań są zaplanowane, a nie tylko możliwe?
7. Czy pracownice w ciąży mają przeorganizowaną pracę zgodnie z rozporządzeniem?

Podsumowanie

Praca w pozycji stojącej to realne zagrożenie zawodowe, które pracodawca musi uwzględnić w ocenie ryzyka i organizacji pracy. Najlepsze efekty daje połączenie kilku działań: ergonomicznego stanowiska, mat antyzmęczeniowych, siedzisk do odpoczynku, dobrego obuwia, przerw i rotacji zadań. Tanie i proste rozwiązania wprowadzone dziś chronią pracowników przed dolegliwościami, które po latach kończą się zwolnieniami lekarskimi.

Potrzebujesz dokumentacji BHP dla stanowisk pracy na stojąco?

W sklepie bhpomocnik.pl znajdziesz gotowe oceny ryzyka zawodowego, instrukcje stanowiskowe i wzory dokumentów dla handlu, gastronomii i produkcji. Dokumenty możesz pobrać od razu i dopasować do swojej firmy, a pracowników przeszkolić online.