Praca w bibliotece i archiwum może wydawać się spokojna i pozbawiona zagrożeń – tymczasem bibliotekarze i archiwiści narażeni są na pył organiczny ze starych zbiorów (mogący wywoływać alergie i schorzenia układu oddechowego), obciążenia wzroku przy pracy z mikrofilmami i digitalizacji, a także przeciążenia kręgosłupa przy przenoszeniu i układaniu zasobów. BHP w bibliotece i archiwum wymaga od pracodawcy uwzględnienia tych specyficznych zagrożeń w ocenie ryzyka zawodowego i wdrożenia adekwatnych środków ochronnych.
BHP w bibliotece i archiwum – pył organiczny i bioaerozole
Stare zbiory – książki, akta, teczki archiwalne – są siedliskiem pleśni, grzybów i roztoczy, których zarodniki i odchody tworzą biologiczne aerozole wdychane przez personel. Pył z archiwaliów może zawierać substancje alergizujące (Aspergillus, Penicillium, roztocza kurzu) oraz substancje rakotwórcze w przypadku dokumentów z lat 50-70. ubiegłego wieku (azbest w papierze pożaroodpornym, związki ołowiu w farbach drukowych). Ocena ryzyka zawodowego powinna uwzględnić czynniki biologiczne i ocenić potrzebę pomiarów stężeń pyłu. Czynniki szkodliwe i obowiązek ich rejestru: czynniki szkodliwe w środowisku pracy – NDS i rejestr.
Środki ochronne przy pracy ze starymi zbiorami
- Maska przeciwpyłowa P2 lub P3 – obowiązkowa przy pracy z archiwaliami starszymi niż 20-30 lat, szczególnie przy opracowywaniu i digitalizacji zagrzybiałych zbiorów
- Rękawice jednorazowe przy pracy z aktami podejrzanymi o zawartość biologiczną lub chemiczną (grzyby, kurz, farby)
- Wentylacja pomieszczenia przy pracy z zagrzybiałymi materiałami – otwarte okna lub wentylacja mechaniczna z filtrem HEPA
- Warunki przechowywania zbiorów: temperatura 14-18°C i wilgotność 45-55% – zapobiega rozwojowi pleśni i roztoczom, chroniąc jednocześnie pracowników
- Pomiary pyłu organicznego przy podejrzeniu przekroczenia NDS – pracodawca zleca pomiary przy systematycznej pracy z zagrzybiałymi zbiorami
Obciążenie narządu wzroku w bibliotece i archiwum
Praca przy monitorze i digitalizacja
Bibliotekarze spędzają znaczną część czasu pracy przy monitorach komputerowych – katalogowanie, obsługa systemów bibliotecznych, digitalizacja zbiorów. Praca przy monitorze powyżej 4 godzin dziennie klasyfikuje pracownika jako narażonego na obciążenie narządu wzroku – co skutkuje obowiązkiem pracodawcy sfinansowania okularów korekcyjnych do pracy przy komputerze: ergonomia stanowiska biurowego – normy i wymiary.
- Refundacja okularów korekcyjnych do pracy przy monitorze – pracodawca ma obowiązek pokryć koszt okularów lub dofinansować ich zakup; wysokość refundacji określa regulamin pracy lub układ zbiorowy
- Przerwy 5-minutowe co godzinę przy intensywnej pracy wzrokowej – minimum zalecane przez przepisy BHP przy stanowiskach z ekranami
- Odległość monitora od oczu: 50-70 cm, górna krawędź monitora na poziomie lub poniżej linii wzroku
- Oświetlenie stanowiska: minimum 500 lux przy pracy wymagającej dokładności wzrokowej; brak odblasków na monitorze
- Praca z mikrofilmami i mikrofisze – szczególnie obciążająca; skrócony czas pracy z czytnikami lub rotacja zadań
Dźwiganie i przenoszenie zbiorów – normy i wyposażenie
Przenoszenie pudełek archiwalnych, ksiąg i teczek to czynność pozornie lekka, ale wykonywana wielokrotnie w ciągu dnia może prowadzić do przeciążeń kręgosłupa. Standardowe pudełko archiwalne z dokumentami waży 5-8 kg – przy kilkudziesięciu operacjach dziennie jest to znaczące obciążenie. Pracodawca ma obowiązek wyposażyć archiwum i bibliotekę w sprzęt wspomagający transport materiałów.
- Wózki biblioteczne z regulowaną wysokością – do transportu książek między działami i regałami; eliminują noszenie w rękach
- Wózki archiwalne do pudełek archiwalnych – dedykowane wózki umożliwiają przewiezienie wielu pudełek naraz bez konieczności dźwigania
- Drabina lub schodki z uchwytem przy regałach sięgających powyżej 180 cm – zabezpieczenie przed upadkiem i ograniczenie sięgania ponad głowę
- Szkolenie z ergonomicznych technik podnoszenia – szczególnie przy przenoszeniu ciężkich ksiąg i zbiorczych teczek
Badania profilaktyczne dla bibliotekarza i archiwisty
Skierowanie na badania profilaktyczne dla bibliotekarza i archiwisty powinno zawierać opis warunków pracy: praca przy monitorze (jeśli powyżej 4 godzin dziennie), pył organiczny i biologiczny (jeśli praca ze starymi zbiorami), ręczne prace transportowe. Zakres badań obejmuje badanie wzroku, układu oddechowego (spirometria przy narażeniu na pył) i badanie dermatologiczne przy alergiach kontaktowych. Obowiązek badań: badania lekarskie pracowników – kiedy są potrzebne. Ocena ryzyka dla bibliotekarza: ocena ryzyka zawodowego dla bibliotekarza.
Temperatura i oświetlenie w magazynach archiwalnych
- Temperatura w magazynach archiwalnych: 14-18°C – często odczuwalnie chłodniej niż w biurach; pracownicy spędzający czas w magazynach powinni mieć dostęp do odzieży ciepłej
- Oświetlenie w magazynach: minimum 200 lux (przestrzenie magazynowe) lub 300 lux przy stanowiskach pracy z dokumentami
- Temperatura w miejscu pracy – ogólne przepisy: temperatura w miejscu pracy – przepisy BHP i normy
- Wentylacja magazynów: zapewnienie wymiany powietrza bez powodowania kondensacji wilgoci na archiwaliach
Podsumowanie
BHP w bibliotece i archiwum wymaga uwzględnienia pyłu organicznego i bioaerozoli ze starych zbiorów, obciążeń wzroku przy pracy z monitorami i mikrofilmami oraz ergonomii przy dźwiganiu i przenoszeniu zbiorów. Pracodawca musi przeprowadzić ocenę ryzyka, zapewnić maski P2 przy pracy z zagrzybiałymi archiwaliami, refundację okularów korekcyjnych i sprzęt do transportu materiałów.
Dokumentacja BHP dla biblioteki i archiwum – gotowe wzory
Ocena ryzyka zawodowego dopasowana do specyfiki biblioteki i archiwum: ocena ryzyka zawodowego dla bibliotekarza. Instrukcja stanowiskowa i wzory dokumentów BHP na bhpomocnik.pl: instrukcja BHP na stanowisku pracy.