Praca socjalna to jeden z zawodów o najwyższym poziomie narażenia na przemoc i agresję ze strony osób trzecich – podopieczni w trudnych sytuacjach życiowych mogą reagować gwałtownie na działania pracownika socjalnego. BHP pracownika socjalnego obejmuje zagrożenia psychospołeczne (agresja, stres, wypalenie), specyfikę wizyt w środowisku zamieszkania klientów oraz warunki pracy biurowej. Pracodawca – dyrektor MOPS, GOPS lub OPS – odpowiada za bezpieczeństwo pracowników również poza siedzibą urzędu.
BHP pracownika socjalnego – zagrożenie agresją i przemocą
Pracownicy socjalni prowadzący wywiady środowiskowe, egzekwujący decyzje administracyjne lub odbierający dzieci od rodziców są szczególnie narażeni na agresję i przemoc ze strony podopiecznych i ich rodzin. To zagrożenie musi być uwzględnione w ocenie ryzyka zawodowego i objęte procedurą postępowania. Ustawa o pracownikach socjalnych (art. 12a) zobowiązuje pracodawcę do zapewnienia ochrony pracownikom wykonującym czynności w terenie.
Procedury ochrony pracownika przed agresją
- Rejestr incydentów agresji – każde zdarzenie agresywne rejestrowane z datą, opisem i podjętymi działaniami; rejestr dostępny dla pracowników i PIP
- Klasyfikacja środowisk według ryzyka agresji – środowiska wysokiego ryzyka (np. osoby z uzależnieniami, notowane za przemoc) wymagają pracy w parach
- Prawo do odmowy wizyty w środowisku wysokiego ryzyka bez asysty Policji lub innego pracownika – pracodawca ma obowiązek to umożliwić
- Szkolenie z deeskalacji i komunikacji w sytuacjach kryzysowych – obowiązkowe przed pierwszymi wizytami terenowymi: szkolenie wstępne BHP
- Procedura powiadamiania przełożonego o planowanej wizycie w środowisku wysokiego ryzyka – i meldowanie po powrocie
Wyposażenie pracownika socjalnego w terenie
- Telefon służbowy z numerem alarmowym i możliwością szybkiego wezwania pomocy (przycisk SOS lub skrót do dyspozytora) – obowiązek pracodawcy
- Identyfikator służbowy – widoczny, umożliwiający identyfikację przez podopiecznych
- Dostęp do samochodu służbowego lub refundacja kosztów dojazdu własnym pojazdem – wizyta bez samochodu w odległych środowiskach jest bezpieczniejsza
- Podstawowy zestaw pierwszej pomocy – przy wyjazdach w rejony bez szybkiego dostępu do służb ratunkowych
Stres zawodowy i wypalenie – szczególne zagrożenie w pracy socjalnej
Stres, traumatyzacja zastępcza i wypalenie zawodowe
Pracownicy socjalni codziennie konfrontują się z trudnymi sytuacjami życiowymi podopiecznych – przemocą domową, skrajną biedą, uzależnieniami, chorobami. Prowadzi to do traumatyzacji zastępczej (vicarious trauma) i chronicznego stresu zawodowego. Ocena ryzyka zawodowego powinna uwzględnić psychospołeczne czynniki ryzyka jako czynniki uciążliwe. Pracodawca powinien zapewnić superwizję – regularne spotkania z psychologiem lub superwizorem, podczas których pracownicy omawiają trudne przypadki.
- Superwizja grupowa lub indywidualna – zalecana co najmniej raz w miesiącu; w niektórych podmiotach (np. organizacje pozarządowe prowadzące OPS) wymagana przepisami statutowymi
- Interwencja kryzysowa po traumatycznym zdarzeniu – pracodawca powinien umożliwić pracownikowi skorzystanie z konsultacji psychologicznej po np. odkryciu zwłok podopiecznego lub po napadzie
- Ograniczenie liczby prowadzonych przypadków na jednego pracownika – nadmierne obciążenie pracą to jeden z głównych czynników wypalenia
- Urlop na żądanie po traumatycznym zdarzeniu – pracodawca powinien umożliwić krótkotrwałą absencję w ramach ochrony zdrowia psychicznego
Warunki pracy biurowej pracownika socjalnego
Znaczna część pracy socjalnej wykonywana jest w biurze – wywiady, dokumentowanie przypadków, korespondencja, praca przy komputerze. Stanowisko biurowe musi spełniać wymagania ergonomii: ergonomia stanowiska biurowego – normy i wymiary. Praca w godzinach nadliczbowych jest w tej grupie zawodowej nagminną praktyką – pracodawca ma obowiązek przestrzegania limitów czasu pracy wynikających z Kodeksu pracy.
Badania profilaktyczne i dokumentacja BHP
- Badania profilaktyczne dla pracownika socjalnego powinny uwzględnić narażenie psychospołeczne – lekarz medycyny pracy może zlecić badanie psychologiczne lub psychiatryczne jako część oceny zdolności do pracy: badania lekarskie pracowników
- Szkolenie BHP wstępne i okresowe – zgodnie z wymaganiami KP; szkolenia okresowe co 5 lat (pracownicy biurowi) lub co 3 lata (jeśli klasyfikowani jako pracownicy w kontakcie z czynnikami ryzyka)
- Procedura postępowania w przypadku incydentu agresji – dostępna pisemnie dla każdego pracownika; znajomość procedury jest elementem instruktażu stanowiskowego
- Ocena ryzyka dla stanowiska pracownika socjalnego – gotowy wzór: ocena ryzyka zawodowego dla pracownika socjalnego
Odpowiedzialność pracodawcy za bezpieczeństwo pracownika socjalnego
Dyrektor MOPS lub GOPS jako pracodawca ponosi odpowiedzialność za bezpieczeństwo pracowników socjalnych zarówno w siedzibie urzędu, jak i w terenie. Wypadek pracownika socjalnego podczas wizyty środowiskowej jest wypadkiem przy pracy i wymaga pełnego postępowania powypadkowego: wypadek przy pracy – zgłoszenie, dokumentacja i obowiązki pracodawcy. PIP ma prawo kontrolować MOPS/GOPS pod kątem BHP tak samo jak każdego innego pracodawcę. Odpowiedzialność karna przy wypadku: odpowiedzialność karna pracodawcy za BHP.
Podsumowanie
BHP pracownika socjalnego wymaga oceny ryzyka uwzględniającej zagrożenie agresją ze strony podopiecznych, specyfikę wizyt terenowych i psychospołeczne czynniki ryzyka. Pracodawca musi zapewnić: procedurę postępowania przy agresji, wyposażenie w środki łączności, szkolenia z deeskalacji i superwizję. Brak oceny ryzyka lub procedur ochrony to grzywna PIP do 30 000 zł.
Dokumentacja BHP dla MOPS/GOPS – gotowe wzory
Ocena ryzyka zawodowego dopasowana do specyfiki pracy socjalnej: ocena ryzyka zawodowego dla pracownika socjalnego. Kompletna dokumentacja BHP dla jednostek pomocy społecznej dostępna na bhpomocnik.pl: instrukcja BHP na stanowisku pracy.