Samochód służbowy a BHP – obowiązki pracodawcy wobec kierowcy niezawodowego

Przedstawiciel handlowy, serwisant, kierownik budowy czy specjalista ds. sprzedaży – każdy z nich spędza za kierownicą auta firmowego kilka, a czasem kilkanaście godzin tygodniowo. Formalnie nie jest kierowcą zawodowym, ale samochód służbowy a BHP to temat, który wraca przy niemal każdej kontroli PIP i każdym wypadku drogowym w godzinach pracy.

W tym artykule wyjaśniamy, jakie obowiązki ma pracodawca wobec kierowcy niezawodowego: od oceny ryzyka zawodowego, przez badania lekarskie i szkolenie, po postępowanie po wypadku w trasie. Dowiesz się też, czym taki pracownik różni się od kierowcy wykonującego przewóz drogowy.

Kierowca niezawodowy – kim jest i czym różni się od kierowcy zawodowego

Pojęcie „kierowca niezawodowy” nie jest zdefiniowane w przepisach, ale w praktyce BHP oznacza pracownika, dla którego prowadzenie pojazdu jest czynnością pomocniczą, a nie główną treścią pracy. Jego podstawowym zadaniem jest sprzedaż, serwis, nadzór czy obsługa klienta, a samochód służbowy jest jedynie narzędziem, które pozwala te zadania wykonać.

Kierowca zawodowy to z kolei osoba zatrudniona na stanowisku kierowcy, wykonująca przewóz drogowy osób lub rzeczy. Jego czas pracy reguluje ustawa o czasie pracy kierowców, obowiązują go tachografy, przepisy o transporcie drogowym i dodatkowe badania. Te zagadnienia omawiamy szczegółowo we wpisie o BHP kierowców zawodowych, delegacjach i czasie pracy.

Kierowca niezawodowy podlega natomiast przede wszystkim przepisom Kodeksu pracy – w tym ogólnym normom czasu pracy – oraz przepisom ruchu drogowego. To jednak nie zwalnia pracodawcy z obowiązków BHP. Skoro pracownik jeździ autem w ramach obowiązków służbowych, prowadzenie pojazdu staje się częścią jego stanowiska pracy.

Kogo najczęściej dotyczy ten problem

• przedstawicieli handlowych i key account managerów,
• serwisantów, monterów i techników dojeżdżających do klientów,
• kierowników budów i inspektorów nadzoru,
• pracowników działów zakupów, logistyki i obsługi klienta odbywających podróże służbowe,
• pracowników używających prywatnego auta do celów służbowych (np. na podstawie umowy o używanie pojazdu prywatnego w celach służbowych).

Ostatnia grupa jest często pomijana. Tymczasem to, czyj jest samochód, nie zmienia faktu, że jazda odbywa się w ramach wykonywania obowiązków pracowniczych – a więc w obszarze odpowiedzialności pracodawcy za bezpieczne warunki pracy (art. 207 KP).

Ocena ryzyka zawodowego dla pracownika jeżdżącego samochodem służbowym

Zgodnie z art. 226 KP pracodawca ocenia i dokumentuje ryzyko zawodowe związane z wykonywaną pracą. Jeżeli na stanowisku przedstawiciela handlowego nie uwzględniono jazdy samochodem, ocena ryzyka jest po prostu niekompletna – a to jeden z najczęstszych zarzutów inspektorów PIP.

Ocena ryzyka zawodowego dla osoby korzystającej z samochodu służbowego powinna obejmować co najmniej następujące zagrożenia:

• wypadek drogowy – kolizja, potrącenie, wypadnięcie z drogi,
• zmęczenie i senność wynikające z długich tras i pracy po godzinach,
• obciążenie układu ruchu – wymuszona pozycja siedząca, bóle kręgosłupa,
• stres związany z presją czasu, korkami i rozmowami z klientami,
• warunki atmosferyczne – oblodzenie, mgła, jazda nocą,
• prace przy pojeździe – wymiana koła, tankowanie, załadunek próbek lub narzędzi.

Jeżeli w firmie są stanowiska łączące prowadzenie pojazdu z pracami technicznymi, punktem wyjścia może być gotowa ocena ryzyka zawodowego dla stanowiska kierowca mechanik, którą dostosowuje się do realiów konkretnego zakładu. Więcej o samej metodyce przeczytasz w artykule ocena ryzyka zawodowego – obowiązek pracodawcy i jak go prawidłowo spełnić.

Środki ograniczające ryzyko

Sama identyfikacja zagrożeń to za mało. Ocena powinna wskazywać konkretne działania, które pracodawca podejmuje, aby ograniczyć ryzyko. W praktyce są to m.in.:

• planowanie tras z uwzględnieniem przerw na odpoczynek,
• zakaz prowadzenia rozmów telefonicznych bez zestawu głośnomówiącego (zgodnie z Prawem o ruchu drogowym),
• regularne przeglądy i serwis pojazdów oraz sezonowa wymiana opon,
• wyposażenie auta w apteczkę, gaśnicę, kamizelkę ostrzegawczą i trójkąt,
• zasady przewozu ładunku – mocowanie próbek, narzędzi i dokumentów tak, by nie przemieszczały się podczas hamowania.

Badania lekarskie kierowcy niezawodowego – co wpisać na skierowaniu

Na podstawie art. 229 KP pracodawca kieruje pracownika na wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie. Kluczowe jest to, co znajdzie się na skierowaniu. Jeśli pracownik ma prowadzić samochód służbowy, należy to wyraźnie wskazać w opisie warunków pracy – lekarz medycyny pracy oceni wtedy zdolność do kierowania pojazdem, w tym m.in. wzrok, słuch i ogólny stan zdrowia.

Brak takiej informacji oznacza, że orzeczenie dotyczy wyłącznie np. pracy biurowej. Jeśli dojdzie do wypadku, a okaże się, że pracownik nigdy nie był badany pod kątem prowadzenia pojazdu, pracodawca będzie miał poważny problem dowodowy. Jak prawidłowo przygotować dokument, opisujemy we wpisie skierowanie na badania profilaktyczne – wzór i terminy.

Prowadzenie pojazdu w ramach obowiązków służbowych zwykle zalicza się do prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej. Warto mieć w firmie wykaz prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej, który ułatwia przygotowanie skierowań i porządkuje dokumentację. Pracodawca powinien też mieć zawartą umowę z lekarzem medycyny pracy, bo bez niej nie może legalnie kierować pracowników na badania.

Badania psychologiczne – kiedy warto

Obowiązkowe badania psychologiczne w zakresie psychologii transportu dotyczą przede wszystkim kierowców wykonujących przewóz drogowy i kilku innych grup wskazanych w ustawie o kierujących pojazdami. Przepisy przewidują jednak także możliwość skierowania na takie badanie przez pracodawcę osoby kierującej pojazdem w ramach obowiązków służbowych. W firmach z dużą flotą i długimi trasami to rozsądne uzupełnienie badań profilaktycznych.

Szczegółowe zasady dotyczące rodzajów badań, terminów i kosztów znajdziesz w artykule badania lekarskie pracowników – kiedy są potrzebne i kto płaci.

Szkolenie BHP i instrukcja dla użytkowników samochodów służbowych

Art. 237³ KP zakazuje dopuszczenia pracownika do pracy bez szkolenia BHP. W przypadku kierowcy niezawodowego instruktaż stanowiskowy powinien obejmować również zasady korzystania z samochodu: kontrolę stanu technicznego przed jazdą, postępowanie w razie awarii i kolizji, zasady przewozu ładunku oraz planowania odpoczynku.

Zgodnie z art. 237⁴ § 2 KP pracodawca wydaje szczegółowe instrukcje i wskazówki dotyczące BHP na stanowiskach pracy. Dobrą praktyką jest wprowadzenie odrębnej instrukcji bezpiecznej eksploatacji samochodu służbowego – formalnie, zarządzeniem w sprawie wprowadzenia instrukcji BHP. Pracownik powinien potwierdzić zapoznanie się z nią podpisem, np. na oświadczeniu o odbyciu szkolenia BHP.

Instrukcja dla użytkowników aut służbowych powinna zawierać m.in.:

1. zakres codziennej kontroli pojazdu (światła, opony, płyny, wycieraczki),
2. zasady zgłaszania usterek i zakaz jazdy niesprawnym autem,
3. zakaz prowadzenia pod wpływem alkoholu, środków odurzających i leków ograniczających sprawność,
4. zasady korzystania z telefonu i nawigacji podczas jazdy,
5. postępowanie w razie kolizji, wypadku i awarii na trasie,
6. zasady przewozu osób i ładunku.

Wypadek w trasie – czy to wypadek przy pracy?

Tak. Zgodnie z ustawą o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, za wypadek przy pracy uważa się także zdarzenie, które miało miejsce w czasie podróży służbowej, chyba że zostało spowodowane postępowaniem pracownika niezwiązanym z wykonywaniem powierzonych zadań. Kolizja przedstawiciela handlowego w drodze do klienta jest więc co do zasady wypadkiem przy pracy, a nie „zwykłym” wypadkiem drogowym.

Oznacza to, że pracodawca musi przeprowadzić pełne postępowanie powypadkowe: powołać zespół, ustalić okoliczności i przyczyny, sporządzić protokół w ciągu 14 dni od zgłoszenia i wpisać zdarzenie do rejestru wypadków. Cały proces opisaliśmy w artykule wypadek przy pracy – zgłoszenie, dokumentacja i obowiązki pracodawcy.

Uwaga: dojazd z domu do pierwszego klienta bywa kwalifikowany różnie – zależy to od tego, czy pracownik ma określone stałe miejsce pracy, czy jego miejscem pracy jest wyznaczony obszar. Warto to jasno opisać w umowie o pracę.

Mandaty i odpowiedzialność za wykroczenia drogowe

Za wykroczenia drogowe odpowiada osobiście kierujący. Pracodawca jako właściciel lub użytkownik pojazdu ma natomiast obowiązek wskazać, komu powierzył auto w określonym czasie (art. 78 ust. 4 Prawa o ruchu drogowym). Dlatego w firmie powinna funkcjonować ewidencja wydań samochodów – przydaje się zarówno przy fotoradarach, jak i przy ustalaniu okoliczności wypadku.

Kary za zaniedbania BHP przy samochodach służbowych

Brak oceny ryzyka uwzględniającej jazdę samochodem, dopuszczenie do pracy bez aktualnych badań lub szkolenia to wykroczenia przeciwko prawom pracownika z art. 283 KP. Inspektor PIP może nałożyć mandat w wysokości od 1000 do 2000 zł (do 5000 zł w przypadku recydywy), a sąd – grzywnę do 30 000 zł. Przy poważnym wypadku w grę wchodzi także odpowiedzialność karna osoby odpowiedzialnej za BHP oraz regres ZUS.

Podsumowanie

Pracownik, który regularnie prowadzi samochód służbowy, nie jest kierowcą zawodowym, ale jego stanowisko pracy obejmuje jazdę – a pracodawca musi to uwzględnić w dokumentacji BHP. Kluczowe są cztery elementy: ocena ryzyka z zagrożeniami drogowymi, skierowanie na badania z wyraźnym wskazaniem prowadzenia pojazdu, instruktaż i instrukcja korzystania z auta oraz prawidłowe postępowanie po wypadku w trasie.

Uporządkuj dokumentację BHP dla floty z bhpomocnik.pl

W sklepie bhpomocnik.pl znajdziesz gotowe wzory dokumentów, instrukcje BHP i oceny ryzyka zawodowego, które pomogą Ci szybko uporządkować obowiązki wobec pracowników korzystających z samochodów służbowych. Sprawdź ofertę sklepu bhpomocnik.pl i przygotuj firmę do kontroli PIP bez stresu.